Sandıktan Kayyuma · 1930–1946
1930 – 1946
Tek Parti
Seçimsiz belediye yönetiminin kuruluşu ve mansup reisler
1930’lu Yıllar ve İlk Müdahaleler
Cumhuriyet Türkiyesi’nin belediyecilik anlayışı 1930’lu yıllarda çıkarılan Belediyeler, Hıfzıssıhha, Belediyeler Bankası, Yapı ve Yollar ve İstimlak kanunlarıyla oluşturulur (Tekeli, 2009: 32). Bu yasaların en önemlisi elbette 3 Nisan 1930 tarihli Belediye Kanunu’dur (Resmi Gazete, 1471, 14 Nisan 1930). Birçok değişiklik geçirse de 2005 yılına kadar yürürlükte kalan bu kanun, belediye başkanının nasıl seçileceğini, seçimlerin nasıl yapılacağını, kimlerin seçme ve seçilme hakkına sahip olduğunu, seçilmiş belediye başkanının hangi hallerde görevden alınabileceğini açıkça ortaya koymaktadır.1
Resmi GazeteResmi Gazete, 14 Nisan 1930, Sayı 1471
1580 Sayılı Belediye Kanunu · 3 Nisan 1930
Belgeyi gör →1580 Sayılı Kanun: Merkezin Vesayeti ve Tasarrufundaki Yerel Yönetimler
Bu kanuna göre:
- Seçme hakkına sahip vatandaşlar (Madde 23: İntihap etmek şartları), seçilme hakkına sahip aday vatandaşlar arasından (Madde 24: İntihap olunmak şartları), dört sene süreyle belediye meclisini seçer (Madde 20: Meclisin müddeti).
- Seçilmiş olan belediye meclisi de meclisin kendi içinden ya da seçilme hakkına sahip “hemşeriler”den birini “belediye reisi” olarak seçer (Madde 89: Reis intihabı).
- Belediye meclisi tarafından seçilen kişinin belediye başkanlığı ancak “vilayet merkezi olmayan yerlerde valinin tasdikı ve vilayet merkezi belediyelerinde Dahiliye Vekilinin inhası ve Reisicümhurun tasdikı ile kat’ileşir.” (Madde 89).
- Vali ve Dahiliye Vekili’nin onaylamadığı kişi meclis tarafından tekrar başkan seçilirse karar mercii Dahiliye Vekili’dir. Dahiliye Vekili, bu kişiyi tekrar onaylamazsa bir başka kişinin seçilmesi mecburidir (Madde 89).
Reis intihabı
Madde 89 — Belediye reisleri meclisten veya bu kanuna göre intihap olunmak hakkını haiz olmak üzere hemşeriler içinden veya hariçten dört sene için gizli rey ile aza adedi mürettebinin ekseriyeti ile meclis tarafından intihap olunur. İlk intihapta reylerde matlûp ekseriyet hasıl olmazsa en çok rey alan üç namzet tekrar intihaba arzolunur. İkinci intihapta bunlardan en çok rey alan intihap edilir. Belediye reisî intihabında meclise azadan en yaşlısı riyaset eder.
Reis intihabı vilâyet merkezi olmayan yerlerde valinin tasdiki ve vilâyet merkezi belediyelerinde Dahiliye Vekilinin inhası ve Reisicumhurun tasdiki ile kat’ileşir.
Valiler tarafından on beş gün, Dahiliye Vekili tarafından bir ay zarfında tasdik veya reddedildiği bildirilemezse intihap tasdik edilmiş addolunur. Vilâyet merkezi olmayan yerlerde belediye reisi intihabı bu müddet zarfında vali tarafından reddedildiği takdirde tekrar intihap yapılır. İkinci intihapta ayni zat tekrar ekseriyet kazanırsa intihap neticesi Dahiliye Vekiline arzolunur. Vekilin vereceği karar kat’idir. Vilâyet merkezi belediye reisi intihabı bir ay zarfında Dahiliye Vekili tarafından reddedilir ve ikinci defa meclis ayni zatın intihabında ve Dahiliye Vekili de rette ısrar ederse meclis başka bir namzedi intihaba mecburdur. Belediye reislerinin yeniden intihabı caizdir.
- Belediye başkanları, görevlerinden kaynaklı olarak bir hapis cezasına mahkum olurlarsa veya belediye meclisi üyeliğine seçilmeye engel ya da üyelikten düşmelerini gerektiren bir durum ortaya çıkarsa başkanlıkları düşer (Madde 91: Reislerin vazifeden çıkarılmaları).
- Belediye başkanları, en büyük mülki memurun (kaymakam veya vali) yazılı uyarısına rağmen, geçerli bir mazeret olmaksızın kanuni görevlerini yerine getirmezse, vali tarafından (il merkezlerinde İçişleri Bakanlığı’na danışılarak) veya doğrudan İçişleri Bakanı tarafından “işten el çektirilebilir”ler.
Reislerin vazifeden çıkarılmaları
Madde 91 — Belediye reisleri devrei intihabiye esnasında ancak:
A — Vazifeden mütevellit bir hareketten dolayı hafif hapis veya hapis ile mahkûmiyet,
B — Belediye meclisi azalığına intihabı mâni veya ondan sukutu müstelzim ahval vukuunda reislikten sukut ederler.
Reislerin işten el çektirilmeleri
Madde 92 — Kanunî vazifesini mahallî en büyük mülkiye memurunun tahrirî tebligatına rağmen makbul bir özre müstenit olmaksızın ifadan istinkâf eden reislerin lüzum görülürse (vilâyet merkezleri belediyesi için Dahiliye Vekâletinden sorarak) vali veya Dahiliye Vekili tarafından eli işten çektirilebilir ve hakkında memurin muhakematı kanunu ahkâmı tatbik olunur.
Bu kanun:
- Yerel yönetimlerde, dolaylı temsil ve idari vesayet anlayışını yerleştirir. Belediye başkanı halkın iradesiyle değil, belediye meclisinin seçimi ve merkezin onayıyla göreve getirilir. Böylece meşruiyet kaynağı da yerel (belediye meclisi) ve merkez (vali/Dahiliye Vekili) olmak üzere ikiye bölünür. Burada nihai karar verici “merkez”dir.
- Valiye veya İçişleri Bakanı’na, belediye başkanlarını, “işten el çektirme” yani “görevden uzaklaştırma” yetkisi tanır. Yürütme, herhangi bir mahkeme kararına dahi gerek duymaksızın “lüzum görürse” belediye meclisi tarafından seçilmiş belediye başkanını görevden alabilmektedir.
Gerek “onay mecburiyeti” gerekse de “görevden uzaklaştırma” yetkisi, 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun yerel yönetimleri merkezi idarenin vesayeti altına aldığının ve müdahalesine açık hale getirdiğinin göstergeleridir. Ancak 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun gözden kaçırılan ve günümüz “kayyum” uygulamalarına kaynaklık ettiği söylenebilecek olan bir başka önemli antidemokratik uygulaması daha vardır: “Mansup Reisler”.
Mansup Reisler: Kürt İllerinde Göstermelik Demokrasi Dahi Yok
1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 94. maddesi “mansup reisler” yani “atanmış başkanlar” başlığını taşımaktadır. Bu maddeye göre:
- Ankara belediye başkanı, İçişleri Bakanı’nın önerisi (inhâsı) üzerine Cumhurbaşkanı tarafından atanır.2
- Bakanlar Kurulu’nun “görülecek lüzum üzerine tespit edeceği” bazı illerde, belediye başkanları İçişleri Bakanlığı tarafından,
- Vilayet merkezi olmayan yerlerde (yani ilçe veya kasaba belediyelerinde) valiler tarafından atanır ve görevden alınabilir.
- Ayrıca İçişleri Bakanlığı, belediye başkanlığı görevini vali veya kaymakamın uhdesine (sorumluluğuna) verebilir.
- Bu tür yerlerde belediye meclisinin aldığı bazı kararlar ancak vali veya bakan onayıyla kesinleşir.
Bu kanun maddesi ile “görülecek lüzum üzerine tespit edilecek” bazı il, ilçe ve kasaba belediyelerinde, belediye başkanlarını atama ve görevden alma yetkisinin vali ve İçişleri Bakanlığı’na verilmesi, bir “istisna hali”ni ortaya koymaktadır. Göstermelik bir demokrasiye dahi gerek duyulmamış, devlet, “gerekli gördüğü yerlerde” “hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesini, dolayısıyla da kuruluş aşamasında olan “Demokratik Cumhuriyet”i istisnai idari vesayetin varlığıyla beraber koşullandırmış ve “sakatlamıştır”.
Mansup reisler
Madde 94 —
A — Ankara belediye reisi Dahiliye Vekâletinin intihap ve inhası ve Reis’cümhurun tasdikile,
B — İcra Vekilleri Heyetince görülecek lüzum üzerine tespit edilecek bazı beldelerden vilâyet merkezi olanların belediye reisleri Dahiliye Vekâletince,
C — Vilâyet merkezi olmayan yerlerin belediye reisleri mensup oldukları vilâyet valileri tarafından nasbolunur ve reislikten çıkarılabilirler.
D — Bu gibi belediyelerde ve Ankara’da reislik Dahiliye Vekâletinin inhası ve Reisicumhurun tasdikile vali veya kaymakamların uhdesine de tevdi olunabilir. Bu takdirde 61, 76 ıncı maddeler ahkâmı bunlar hakkında tatbik olunmaz.
Kanun ve nizamnamelere göre belediye reislerinin reis veya aza olarak bulunmaları icap eden heyet veya komisyonlara bu gibi belediyelerde vali veya kaymakamlar azadan birini vekil olarak gönderebilirler.
E — Yukardaki fıkralarda gösterilen kaza belediye meclislerinin, 70 inci maddenin 1, 2, 3, 4, 5, 8, 9 ve 13 üncü fıkralarında sayılan işler hakkında verdikleri kararlar valinin ve vilâyet merkezindeki belediye meclisleri tarafından mezkûr fıkralardaki işler hakkında verilen kararlar da Dahiliye Vekilinin tasdiki ile kat’ıleşir.
1580 sayılı Belediye Kanunu, belediye başkanlarının seçimi yetkisini seçilmiş belediye meclislerine (dolaylı temsil) ve vali veya İçişleri Bakanı’nın onayına (merkezi vesayet) bırakmışken, bu haliyle göstermelik de olsa bir demokrasiden söz edilebilecekken “mansup reisler” başlıklı 94. madde, merkezi idareye bu kuralı dilediğinde askıya alma yetkisi vermiştir.
Böylece, Türkiye’de yerel demokrasi başlangıcından itibaren koşulsuz bir hak olarak değil, merkezin tasarrufunda bir imtiyaz olarak var olmuştur.
Maddenin hangi yerler için düşünüldüğü, kanunun hazırlık sürecinde açıkça dile getirilmiştir. Dâhiliye Encümeni’nin 28 Mayıs 1929 tarihli raporu, 94. maddenin B fıkrasının “reislik vazifesini ifa edecek derecede tahsil görmüş hemşehrilere henüz malik olmıyan memleketimizin şarkındaki belediyeler” için öngörüldüğünü belirtir. Madde, Meclis’te hiçbir milletvekili söz almadan doğrudan oylanarak kabul edilir (Köse, 2020: 1530-1531).
Bu konuda akla gelen ve sorulması gereken ilk soru, Bakanlar Kurulu’nun hangi il, ilçe ve kasabaları, hangi gerekçeyle “tespit ettiği” ve temsili demokrasinin dışında bıraktığıdır.3 Bakanlar Kurulu’nun (İcra Vekilleri Heyeti) 22 Ekim 1930 tarihinde kabul ettiği 10.099 sayılı Kararname bu konuyu anlaşılır kılmak açısından önemlidir:
Resmi GazeteResmi Gazete, 12 Kasım 1930, Sayı 1645
10.099 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi · 22 Ekim 1930
“Bayazıt, Hakkârî vilayet merkezleri belediye reisliklerinin Valiler; Silvan, Lice, Kulp, Muradiye, Saray, Başkale, Şıtak, Gevaş, Palo, Mazkirt, Keban, Pertek, Baskil, Nazımiye, Hozat, Diyadin, Tuzluca, Eleşkirt, Tutak, Suruç, Siverek, Viranşehir, Yaylak, Hilvan, Haran, Şırnak, Garzan, Şirvan, Eruh, Pervari, Sasun, Malazkirt, Genç, Çapakçur, Mutki, Bulanık, Varto, Gevar, Şemdinan, Beytişebab kazaları Belediye Reisliklerinin de Kaymakamlar uhdesine tevdii, Dahiliye Vekâletinin 18/10/1930 tarih ve 724/131 numaralı tezkeresile yapılan teklifi üzerine İcra Vekilleri Heyetinin 22/10/1930 tarihli içtimaında tasvip ve kabul olunmuştur.”
Belgeyi gör →Bakanlar Kurulu’nun 23 Kasım günü kabul ettiği 10.274 sayılı Kararname’de de Mardin’in bazı kazalarında kaymakamlar Belediye Başkanı olarak atanırlar:4
Resmi GazeteResmi Gazete, 24 Aralık 1930, Sayı 1681
10.274 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi · 23 Kasım 1930
“Belediye kanununun 94 üncü maddesinin B, C, D fıkralarına tevfikan Mardin Vilâyetinin Nusaybin, Cizre, Midyat, Savor, Koçhisar, Derik, Gercüş kazaları Belediye Reisliklerinin kaymakamlıklar uhdesine tevdii, Dahiliye Vekâletinin 18/11/1930 tarih ve 939 numaralı tezkeresile yapılan teklifi üzerine İcra Vekilleri Heyetinin 23/11/1930 tarihli içtimaında tasvip ve kabul olunmuştur.”
Belgeyi gör →Bu Kararname’yi 1 Şubat 1931 tarihinde “Elâziz Vilâyetine tâbi Ovacık Kazası”nın (Resmi Gazete, 5 Mart 1931), 20 Şubat 1932 tarihinde “Van, Erciş, Ahlat, Siirt ve Beşiri”nin (Resmi Gazete, 9 Mart 1932), 19 Mart 1936 tarihinde “Çabakçur Kazası Merkezinde kurulan Bingöl Vilâyeti”nin (Resmi Gazete, 1 Nisan 1936), 10 Aralık 1937 tarihinde “Mardin Vilâyetine bağlı olarak yeniden teşkil edilen İdil ve Mazıdağı Kazaları”nın (Resmi Gazete, 18 Aralık 1937) belediye başkanlıklarına valilik veya kaymakamların atanmasını kabul eden kararnameler takip eder.
1930 yılından itibaren örneklerini gördüğümüz “mansup” belediye başkanlıkları kesintisiz olarak yıllarca sürer. 23 Ekim 1940 tarihli, 14.576 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi bu atamaların bazılarının on yıldır sürdüğünü ortaya koymaktadır:
Resmi GazeteResmi Gazete, 6 Kasım 1940, Sayı 4653
14.576 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi · 23 Ekim 1940
“22/10/1930, 23/11/1930, 30/11/1932, 26/1/1933, 20/2/1932 tarih ve ... sayılı kararnamelerle vali ve kaymakamlıklar uhdesine verilmiş olan Muş ve Siirt Vilayetleri Belediye Reisliklerile Lice, Ergani, Silvan, Malazkirt, Gercüş, Midyat, Nusaybin, Dirik, Viranşehir, Suruç Kazaları Belediye Reisliklerinin idare amirleri uhdesinde kalmasındaki lüzum ve zaruret kalmamış olduğundan... Vali ve Kaymakamlıklar uhdelerinin kaldırılması...”
Belgeyi gör →Yine Resmi Gazete taramalarında görülmektedir ki 26 Mart 1941 tarihinde Diyarbakır / Çınar’a, 8 Temmuz 1943 tarihinde de Bingöl / Solhan, Genç, Kığı, Karlıova’ya kaymakamlar ve 3 Mart 1945 tarihinde Bingöl Merkez’e vali belediye başkanı olarak atanırlar (Resmi Gazete, 22 Nisan 1941; 21 Temmuz 1943; 10 Mart 1945).
Köse’nin Cumhuriyet Arşivi’ndeki Bakanlar Kurulu kararları üzerinden yaptığı tespite göre, 1930–1948 arasında 109 belediyeye mansup reis atanmış, bunların 90’ı Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki belediyeler olmuştur (Köse, 2020: 1522). Doğudaki mansup yönetimlerin önemli bir bölümü ancak 3 Kasım 1947 ve 9 Mart 1948 tarihli iki kararnameyle toplu olarak kaldırılır. Bu iki kararname 65 belediyedeki uygulamaya birlikte son verir (Köse, 2020: 1540-1541). Böylece 1930’da başlayan mansup yönetimi birçok yerde on sekiz yıl sürer.
Köse’ye göre Kürt illeri dışında 19 belediyeye mansup reis atanmıştır (Köse, 2020: 1522). Kayseri, Yalova, Eşme, Tortum, Dinar, Şile, Kartal ve Reşadiye gibi Anadolu’nun farklı il ve ilçelerinde de 94. maddeye dayanılarak belediye başkanlıkları vali veya kaymakamların uhdesine verilmiştir. Ancak ulaşılabilen belgeler bu örneklerin önemli bölümünde farklı gerekçelere işaret etmektedir. Kayseri’de belediye meclisinin seçtiği başkanın merkez tarafından onaylanmaması ve imar faaliyetlerinin tek elden yürütülmesi, Kartal’da belediyenin mali yetersizliği ve başkanlık yapabilecek kişinin bulunmadığı iddiası, Eşme ve Reşadiye’de belediye başkanlığını yürütecek kimsenin bulunmaması öne çıkarken (Köse, 2020: 1541-1542), Tortum’da karar yalnızca “görülen idari lüzum” gerekçesiyle alınmıştır. Kürt illerinde de bazı atamaların gelir yetersizliği ya da yeni kuruluş gibi gerekçelere dayandığı göz önüne alındığında (Köse, 2020: 1535), bu örnekler 94. maddenin yalnızca güvenlik siyaseti bağlamında değil, yerel yönetim krizi, mali yetersizlik, imar ve idari merkezileştirme gibi farklı gerekçelerle de kullanılan genel bir merkezî vesayet aracı olduğunu göstermektedir.
Mansup uygulamasının Kürt coğrafyası dışındaki bir başka başlıca kullanım alanı ise Ankara ve İstanbul’dur. Ankara’da belediye başkanı 94/A fıkrası uyarınca atamayla belirlenirken, İstanbul’da vali aynı zamanda belediye başkanıdır. 1930’da kurulan İstanbul Umumi Meclisi seçimle oluşsa da kentin yönetimi valinin uhdesindedir. Bu düzen Ankara’da 1948’e, İstanbul’da 1957’ye kadar sürer. Ankara ve İstanbul’daki bu düzenleme, başkentin ve en büyük kentin statüsüne ilişkin, kanunla önceden belirlenmiş genel bir kuraldır ve tek parti yönetiminin merkezî denetim anlayışının genel bir ifadesi olarak görülebilir.
Ankara ve İstanbul’un özel statüsü bir yana bırakılırsa tüm bu Kararnameler ve atamalar göstermektedir ki, “mansup reisler” kanun maddesiyle seçme ve seçilme hakkı ellerinden alınan, kendileri söz konusu olduğunda demokrasinin rafa kaldırıldığı kişiler ağırlıkla Kürtler olmuştur. Bu durum genç Cumhuriyetin kuruluş ideolojisiyle ve büyük oranda bu ideolojinin bir sonucu olan Kürt İsyanları ile alakalıdır. İlkini 1930’larda gördüğümüz bu kararnameler Türk Ordusunun Eylül ayında Ağrı İsyanı’nı bastırmak için 15 uçaklık hava filosunun da desteklediği 18.000 askerle başlattığı operasyonun hemen sonrasına denk gelmektedir (Ulugana, 2024).
Akademisyen İlhan Tekeli’nin aşağıdaki sözleri, Cumhuriyet’in kurucu ideolojisi açısından “mansup reisler” uygulamasının nasıl savunulduğunu ortaya koymaktadır:
Seçimle gelmiş ve bu yolla halkın iradesine dayanan bir organ üzerinde, yönetici bürokratlara vesayet yetkilerinin verilmiş olmasının mantıksal tutarlılığını kurmak zordur. Bu durumun gerekçeleri ancak 1930’ların tek parti yönetiminin genel felsefesi içinde bulunabilir. Ülkeyi çağdaşlaştırmak için topluma öncülük etme ile kendini görevli gören tek parti, yerel yönetimlerde de bu görevi yerine getirecek bir denetim kurmak istemektedir. Tek parti yönetimi, çağdaşlaşmaya karşı toplumsal güçlerin siyasal sürece katılmasını dışlamayı kendisine yüklediği bu “misyona” dayanarak haklı görmektedir. Bu “misyon”u gerçekleştirmek için başka partilerin kurulmasına izin vermeyen bir yönetim, kuşkusuz, yerel yönetimlerde çağdaşlaşmaya karşı güçlerin iktidara gelmesine olanak tanımayacaktır.
Parti ile devletin büyük ölçüde özdeş olarak görüldüğü böyle bir dönemde, bürokrasiye Belediye üzerinde vesayet yetkileri verilmesinde büyük bir tutarsızlık görülmeyebilir. Oysa, tek parti rejiminden çok partili rejime geçildiğinde seçilmiş organlar üzerinde merkezi yönetimce atanmış bürokratlara verilen vesayet yetkilerini savunmak güçleşmektedir.
Tekeli’nin açıklaması tam da Cumhuriyet’in kurucu ideolojisinin vitrinini ortaya koyuyor: Tüm antidemokratik uygulamalar “çağdaşlaşma” perdesinin arkasına gizlenirken, “Kürt” kelimesi bir kez olsa dahi kullanılmıyor. Oysaki bu uygulamanın başlıca hedefi Kürt coğrafyası ve yok sayılan Kürt halkının iradesidir.
Notlar
-
1930 tarihli ve 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun gözden kaçırılmaması gereken özelliklerinden biri, Türkiye’de ilk defa kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanımış olmasıdır. Genç Cumhuriyet, 1926 tarihli Medeni Kanun ile kadınlara aile içinde hukuki eşitlik sağlarken (tek eşlilik, boşanma, miras hakkı vb.) bundan 4 sene sonra çıkarılan Belediye Kanunu ile de kadınların yerel seçimlerde seçme ve seçilme hakkı kanunlaşır (Madde 23: İntihap etmek şartları). Bundan 1934 yılında yapılan Anayasa ve Seçim Kanunu değişiklikleriyle de kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı da tanınacaktır. ↩
-
Ankara belediye başkanının atamayla belirlenmesini öngören 94/A fıkrası, 4 Şubat 1948 tarihli ve 5168 sayılı Kanunla değiştirilmiş ve Ankara’da da belediye başkanının belediye meclisi tarafından seçilmesi usulüne geçilmiştir. ↩
-
Bu açıklamayı yapabilecek, analize izin verebilecek verilere ulaşabilmek hiç de kolay değildir. Bu konu üzerine yazılmış kitap ve makaleler ağırlıklı olarak son on yıllara odaklanmışken geçmişi ele alanlar ise “mansup reisler” konusunu neredeyse tamamen göz ardı etmiştir. ↩
-
Resmi Gazete’nin 24 Aralık 1930 tarihli 1681 sayılı nüshasında ilgili ifade “B, V, D” şeklinde basılmıştır. Ancak 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 94. maddesinde “V” fıkrası bulunmadığından, bunun dizgi hatası olduğu değerlendirilerek metinde “B, C, D” biçiminde düzeltilmiştir. ↩