Sandıktan Kayyuma · 1946–1960
1946 – 1960
Çok Partili Hayat
Çok partili hayatta müdahalenin yeni araçları: fesih, görevden alma, vali-başkanlar
Çok Partili Hayatta Merkezi Müdahalenin Genişlemesi
Çok partili siyasal yaşama geçişle birlikte merkezi iktidar ile muhalefet arasındaki mücadele seçim takvimi üzerinden de kendisini gösterir. İnönü, 1 Kasım 1945’te Meclis’i açarken, antidemokratik hükümlerin kaldırılmasının ardından yaklaşık bir buçuk yıllık bir hazırlık döneminin geçeceğini ve 1947’de yapılacak tek dereceli seçimlerin gelecek iktidarı belirleyeceğini açıklar. Ancak Demokrat Parti’nin 7 Ocak 1946’da kurulmasının ardından önce belediye seçimleri, ardından milletvekili seçimleri öne alınır. Eylül 1946’da yapılması gereken yerel seçimler Mayıs ayına çekilir. Seçimlerin öne alınması görüşülürken İnönü’nün sözlerini Meclis kürsüsünden hatırlatan Adnan Menderes, aceleciliğin “asıl maksadının” muhalefete gelişme zamanı bırakmamak olduğunu ileri sürer (Eroğul, 2014: 21). DP’nin tavrı yapılan yerel seçimleri boykot olur. Seçimlere katılım yüzde 50 civarında kalır ve bu sonuç DP’nin başarısı olarak görülür. Ayrıca “açık oy gizli sayım” ilkesine göre yapılan seçimlerde pek çok usulsüzlük yapıldığı da dile getirilir ve DP seçimlerin sonrasında “Belediye seçimlerinde müdahale, tazyik ve yolsuzluklara ait vesikalar” adlı bir broşür yayınlar (Eroğul, 2014: 21).
Ancak CHP’nin girişimleri DP’nin iktidara ilerleyişini engellemeye yetmeyecektir. 14 Mayıs 1950’de yapılan genel seçimlerde DP, oyların yaklaşık yüzde 55’ini ve 416 milletvekilliğiyle Meclis’teki sandalyelerin de yaklaşık yüzde 85’ini alarak CHP karşısında ezici bir galibiyetle iktidara gelir.
DP İktidarında Yerel Yönetimlere Müdahaleler
1950 genel seçimleriyle aynı yıl, 3 Eylül günü belediye meclisi ve belediye başkanlığı seçimleri gerçekleştirilir. Genel seçimlerde olduğu gibi yerel seçimlerde de DP ezici üstünlük elde eder. Oyların yüzde 57,5’ini alan DP 356 belediye başkanlığı kazanırken onu 248 belediye başkanlığı ile CHP, 8 belediye başkanlığı ile MP takip eder. Bağımsızlar ise 25 belediye başkanlığı kazanırlar.
Yerel seçimlerin hemen ardından muhalefetin kazandığı belediyelere yönelik müdahaleler de kendisini gösterir. Bazı belediyelerde sadece belediye başkanını görevden almakla yetinilmez, belediye meclisi de feshedilir ve seçimlerin yenilenmesi yoluna gidilir. 1954 yılında Kırşehir’in ilçe yapılması ise seçmen iradesine yönelik müdahalenin ve seçmeni doğrudan cezalandırmanın önemli örneklerinden birini oluşturur.
1950-1951 Malatya’da İptal Edilen Seçimler
Seçimlerin ardından Malatya yoğun tartışma yaşanan illerden biri olur. İnönü’nün memleketi olan Malatya’da CHP yüzde 57,3 oy alarak üstünlüğünü korur ve belediye meclisinin tamamı CHP’lilerden oluşur. Belediye Meclisi 20 Eylül günü toplanarak Mahmut Muzaffer Akalın’ı belediye başkanı olarak seçer. Bu arada DP iktidarı tarafından resmi dairelerde Mustafa Kemal Atatürk dışında asılı olan resimlerin indirilmesi yönünde bir karar alınır ancak Malatya Belediyesi, “Cumhurbaşkanlığına yükselmiş bir Malatyalı olduğu için” İnönü’nün fotoğrafını indirmeyi kabul etmez. Bunun üzerine 14 Ekim günü valinin emriyle Malatya Jandarma Alay Komutanının idaresindeki jandarma ve polis kuvvetleri belediyeyi kordon altına alır ve İnönü’nün resmi indirilir (Halıcı, 2023). Bir gün sonra, 15 Ekim tarihinde de Akalın görevden alınır ve yerine Belediye Kanunu gereği Başkan Yardımcısı vekalet etmesi gerekirken Malatya Sağlık ve Sosyal Yardım Müdürü Rauf Tuğtekin atanır. Bunun ardından görevden alınan Akalın hem kendisinin görevden uzaklaştırılmasının hem de atamanın kanunsuz olduğu gerekçesiyle Danıştay’a başvurur. Danıştay atamanın kanunsuz olduğuna hükmeder, Belediye Meclisi’nin yeni başkanı seçmesi gerekir ancak Meclis yeni bir başkan seçmek yerine Akalın’ın göreve iadesinde ısrar eder. DP’nin buna yanıtı ise 20 Şubat 1951 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Malatya Belediye Meclisi’ni tamamen feshetmek olur. Bunun üzerine Temmuz 1951’de seçimler yenilenir ve CHP oy oranını arttırarak 31 asil ve 31 yedek üyenin tamamını alır. Belediye Meclisi oybirliğiyle CHP’li Nüvit Yetkin’i başkan seçer.
GazeteMilliyet, 15 Ekim 1950
Milliyet: Malatya Belediyesindeki İnönü'nün resmi meselesi · 15 Ekim 1950
“Bakanlar Kurulunun kararına rağmen resmi asmakta temerrüt gösteren Belediye reisinin işine son verildi”
Belgeyi gör →1952 Gümüşhane ve Kelkit Belediye Meclislerinin Feshi
1950 yerel seçimlerinde Gümüşhane Merkez ile Kelkit ve Bayburt ilçelerini CHP kazanır. CHP’nin kazanmasının ardından 1952 senesinde hem Gümüşhane Merkez hem de Kelkit’te CHP’li belediye başkanları görevden uzaklaştırılır ve Belediye Meclisi’nin vekil seçmesi gerekirken yerlerine kayyum atanır. Sonrasında ise Belediye Meclisleri de, Bakanlar Kurulu kararıyla feshedilirler ve seçimler tekrar edilir.
22 ve 23 Haziran tarihli Ulus gazetesinin birinci ve ikinci sayfalarında konuya ilişkin anlatım bulunmakta, süreç özetlenmektedir. Gazetenin haberlerine göre CHP’nin kazandığı belediyelerde soruşturmalar yoluyla ve açılan soruşturmalar zorunlu kılmamasına rağmen belediye başkanları görevden alınmakta ve kanunlar hiçe sayılarak yerlerine valilerce kayyum atanmakta ve belediye meclislerinin feshi için de yöntemler denenmektedir.
GazeteUlus, 22 Haziran 1952
Ulus: Gene valinin biri Belediye Meclisini polisle dağıttı · 22 Haziran 1952
“Kanun hükümlerini icraya vasıta olan zabıta bu sefer de Gümüşhane'de kanunla tanınmış hakların çiğnenmesinde vasıta edildi!”
Belgeyi gör →GazeteUlus, 23 Haziran 1952
Ulus: Bu memlekette kanunun, insafın yeri kalmadı mı? · 23 Haziran 1952
Belgeyi gör →23 Haziran 1952 tarihli Ulus gazetesinin ikinci sayfasında “Bunlar da mı baskıdan sayılmıyor” başlıklı haberde Gümüşhane Merkez ve Kelkit belediyelerini “CHP kazandığı için Gümüşhane Valisi, birtakım usulsüz hareketlerle bu neticeleri bertaraf etmeğe kalkmıştır” denilerek CHP Gümüşhane İl İdare Kurulu Başkanı’nın Başbakan Adnan Menderes’e yazdığı telgrafı aktarmaktadır. Bu telgrafta boşalan belediye başkanlıklarına kanun gereği belediye meclisinin vekil seçmesi gerekirken valiliğin önce emniyet amiri sonra da Nüfus Müdürü’nü tayin ettiği bilgisi yer almaktadır.
Ulaşılabilen bilgilere göre Gümüşhane’de 1950-1952 yıllarında Mehmet Refioğlu, Refioğlu’nun görevden alınmasından sonra 1952 yılı Mayıs ve Ekim ayları arasında Nüfus Müdürü olan Süleyman Faik Sungurlu valilik tarafından vekaleten atanmış (Gümüşhaneliler Biyografi Sitesi, t.y.), 1952-1955 yılları arasında da DP’nin Gümüşhane’deki kurucularından olan Mustafa Çubukçu belediye başkanlığı görevlerini yürütmüştür.
1952 Diyarbakır’da Belediye Başkanının Görevden Alınması
1950 seçimlerinin ardından Belediye Meclisi tarafından başkan seçilen Mehmet Nuri Onur, DP’li olmasına rağmen Diyarbakır’da DP içi çekişmelerin de etkisiyle Temmuz 1952’de görevden uzaklaştırılır. 27 Temmuz tarihinde toplanan Belediye Meclisi, Adil Tekin’i 17 oyla başkanvekili seçer. Basına yansıyan bilgilere göre Tekin, görevden uzaklaştırılan Onur grubunun adayıdır ve DP Genel Merkezi’nin desteklediği adaya karşı 8’e karşı 17 oyla kazanmıştır.
GazeteUlus, 19 Temmuz 1952
Ulus: Diyarbakır Başkanına el çektirildi · 19 Temmuz 1952
“Sebeb, vilâyet konağındaki gardenparti sırasında bir müddet elektrik cereyanının kesilmesidir.”
Belgeyi gör →GazeteUlus, 28 Temmuz 1952
Ulus: Diyarbakır'da yeni Belediye Başkan Vekili · 28 Temmuz 1952
Belgeyi gör →Diyarbakır Belediyesi içindeki görevden uzaklaştırma ve sonrasında Belediye Meclisi’nin vekili belirlemesi muhalif belediyelerde Belediye Meclisi’nin de feshedilmesi örnekleriyle karşılaştırıldığında çifte standart örneği olarak görülebilir.
1954 Kırşehir’in İlçe Yapılması
1954 Genel Seçimleri’nde Kırşehir’de Osman Bölükbaşı’nın Cumhuriyetçi Millet Partisi’nin (CMP) ezici bir üstünlükle tüm milletvekilliklerini kazanması üzerine Kırşehir’in ilçeleri Çiçekdağı Yozgat’a, Kaman Ankara’ya, Mucur, Avanos ve Hacıbektaş ise yeni kurulan Nevşehir’e bağlanır ve Kırşehir de Nevşehir’in bir ilçesi haline getirilir.
GazeteMilliyet, 18 Haziran 1954
Milliyet: Kırşehir ilinin ilgasına ait kanun tasarısı Meclise verildi · 18 Haziran 1954
Belgeyi gör →30 Haziran 1954 tarihli ve 6429 sayılı kanun ile gerçekleştirilen bu düzenleme yoğun tepkiler üzerine 1957’de geri alınır ancak Avanos ve Hacıbektaş Nevşehir’de kalır.
DP yönetiminin Kırşehir’e yönelik baskıları ilerleyen yıllarda da devam eder. Kırşehir’in CKMP’den (Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi) belediye başkanı olan (seçime bağımsız girilmiş ve kazanıldıktan sonra CKMP’ye geçilmiştir) Vehbi Demir ve diğer meclis üyelerinin belediyeden istifaları dayatılır. Yoksa Kırşehir’e “iktidarın eli uzanmayacaktır.” İstifalarının yanı sıra Vatan Cephesi’ne katılmaları da istenir. Bu amaçla Menderes’in de Kırşehir’de olduğu bir gün DP idarecileri ile belediye yönetimi arasında Belediye binasında toplantı gerçekleştirilir. Yapılan pazarlıklar sonrasında belediye yönetimi meclisin istifasını veya Vatan Cephesi’ne katılmayı kabul etmez ve sadece Belediye Başkanı Vehbi Demir istifasını sunar (Akis, 1960).
1954 Ankara’da Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1930’dan beri atamayla belirlenen Ankara belediye başkanının, 1948’de kabul edilen 5168 sayılı Kanun’la diğer belediyelerde olduğu gibi belediye meclisince seçilmesi usulüne geçilmiştir. 1954’te Ankara Belediye Başkanı Atıf Benderlioğlu milletvekili adaylığı nedeniyle görevden ayrıldığında, bu usul gereği Belediye Meclisi’nin yeni bir başkan seçmesi gerekir. Ancak Bakanlar Kurulu, 31 Mayıs 1954 tarihli kararıyla belediye başkanlığını Ankara Valisi Kemal Aygün’ün uhdesine verir. Böylece Ankara’ya altı yıl önce tanınan meclis seçimi usulü, ilk boşalmada merkezî atamayla devre dışı bırakılır. Aygün, 1955’e kadar iki görevi birlikte yürütür (Aygün 1958 tarihinde ise henüz Ankara Valiliğini yürütürken İstanbul Belediye Meclisince İstanbul Belediye Başkanlığına seçilecektir).
Ankara’da 1955 seçimlerinden sonra da Orhan Eren belediye başkanlığına seçilecek ancak 1957 tarihinde yerine Ankara Valisi Kemal Aygün tekrar vali olarak atanacaktır. Aygün’den sonra Ankara’da 1963’e kadar valiler belediye başkanlığı görevini yürütür.
Resmi GazeteResmi Gazete, 13 Kasım 1957
Resmi Gazete: Ankara belediye başkanlığına ilişkin kararname · 9 Kasım 1957
“... Ankara Belediye Reisliği Ankara Valisi uhdesine tevdi olunmuştur.”
Belgeyi gör →1957 Adana’da Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
Adana’nın DP’li Belediye Başkanı Ali Bozdoğanoğlu, 15 Şubat 1957 tarihinde Belediye Meclisi tarafından “ıskat” edilir (görevden düşürülür). Bunun sonrasında Adana Valisi Hilmi İncesulu belediye başkanlığı görevine de atanır.
GazeteCumhuriyet, 15 Şubat 1957
Cumhuriyet: Adana Belediye Reisi hakkında kifayetsizlik kararı · 15 Şubat 1957
Belgeyi gör →İncesulu, bu görevi 1958’e kadar yürütür. 1963 yılında kendisiyle beraber Adana’da belediye başkanlığı yapmış olan Ali Bozdoğanoğlu ve Galip Avşar hakkında imar usulsüzlükleri yüzünden soruşturma başlatılır (TBMM Tutanak, 1964).
1957 Maraş’ta Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
Maraş’ta 1955 seçimlerinde Türkiye Köylü Partisi birinci parti olur ve Ali Kısakürek belediye başkanlığına seçilir. Ancak 1957’de Vali İbrahim Sadi Öztürk belediye başkanı olarak atanır. Vali Öztürk 1959’a kadar belediye başkanlığı görevini de yürütür.
Eksik bilgi: Ali Kısakürek, görevden alındı mı yoksa ayrıldı mı netleştirilememiştir.
Resmi GazeteResmi Gazete, 15 Kasım 1957, Sayı 9757
Resmi Gazete: Maraş belediye başkanlığına ilişkin kararname · 1 Ekim 1957
“1580 sayılı Belediye kanununun 94 üncü maddesinin D fıkrasına tevfikan Maraş Belediye Reisliği Maraş Valisi uhdesine tevdi olunmuştur.”
Belgeyi gör →1957 Adıyaman’da Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
Adıyaman 1954 yılında il olur ve belediye başkanlığına hukukçu, geçmişte hakimlik de yapmış olan Fuat Bilgin seçilir. 1955 yerel seçimlerinde DP Adıyaman’da kazanır ve Belediye Meclisi Bilgin’i yeniden başkanlığa seçer. Bilgin, 1957 yılında mesleğine daha fazla zaman ayırmak gerekçesiyle görevinden istifa eder ve genel seçimlerde Hürriyet Partisi’nden milletvekili adayı olur ancak seçilemez. Bilgin’den sonra valilerin belediye başkanlığını üstlendiği bir dönem başlar ve 1963’e kadar sürer. Bilgin’in ardından ilk gelen Vali Belediye Başkanlarından biri Ahmet Balkan’dır. Balkan 1959’a kadar görevde kalmıştır.
Resmi GazeteResmi Gazete, 4 Ekim 1957, Sayı 9728
Resmi Gazete: İzmit, Adıyaman ve Eskişehir belediye başkanlıklarına ilişkin kararnameler · 19 Eylül 1957
“1580 sayılı Belediye Kanununun 94 üncü maddesinin (D) fıkrasına tevfikan İzmit Belediye Reisliği Kocaeli Valisi uhdesine tevdi olunmuştur.”
Belgeyi gör →1957 İzmit’te Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1955 yerel seçimlerinin ardından Osman Gençal belediye başkanı seçilir. Nisan 1957’de belediye başkanlığından düşürülmesi için Belediye Meclisi’nde girişimde bulunulur ve 13’e karşı 11 oyla bu girişim sonuçsuz kalır (Kocaeli Ansiklopedisi, t.y.). Ancak bu girişim dahi DP’li adaylar arasında bir çekişme olduğunu ortaya koyar. Gençal, 27 Ağustos 1957’de belediye başkanlığından ve belediye meclisi üyeliğinden istifa eder. Kısa süre sonra DP’nin Kocaeli milletvekili adayları arasında yer alır. 19 Eylül 1957 tarihli kararnameyle, 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 94/D maddesi uyarınca İzmit Belediye Reisliği Kocaeli Valisi Ekmel Çetinel’in uhdesine verilir. Çetinel belediye başkanlığını 1959’a kadar yürütür. Çetinel’in ardından görevi yeni Kocaeli Valisi Alaettin Eriş üstlenir ve bu mansup dönem 27 Mayıs 1960’a kadar sürer (İzmit Belediyesi, t.y.).
1957 Eskişehir’de Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1955 seçimlerinin ardından belediye başkanlığına gelen Galip Yeğinsu, 1957’de görevinden istifa eder. Dönemin basınında istifanın sıhhi gerekçelerle yapıldığı belirtilse de (Milliyet, 16 Haziran 1957), Eskişehir’in 1950–1960 dönemini yerel basın ve arşiv belgeleri üzerinden inceleyen bir çalışma, Yeğinsu’nun milletvekilliği adaylık başvurusu için istifa ettiğini aktarmaktadır. Yeğinsu’nun ayrılmasının ardından 19 Eylül 1957 tarihli kararnameyle 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 94/D maddesi uyarınca Eskişehir Belediye Başkanlığı Vali Arif Özgen’in uhdesine verilir. Özgen’in 1959’da valilikten ayrılmasının ardından Belediye Başkanlığı görevi yeni vali İbrahim Tevfik Kutlar tarafından yürütülmeye devam eder. Böylece 1957’de başlayan uygulama, seçim dönemine özgü kısa süreli bir görevlendirme olmaktan çıkıp vali değişikliğine rağmen sürdürülen bir yönetim biçimine dönüşür. Aynı dönemde Eskişehir DP teşkilatında ciddi hizipleşmeler bulunduğu da dönemin basınına yansımıştır (Milliyet, 25 Eylül 1957).
GazeteMilliyet, 16 Haziran 1957
Milliyet: Eskişehir Belediye Reisi istifa etti · 16 Haziran 1957
“Eskişehir Belediye Reisi Mühendis Galip Yeğinsu, sıhhi sebepler ileri sürerek istifa etmiş, istifası da Vilâyetçe kabul edilmiştir.”
Belgeyi gör →GazeteMilliyet, 25 Eylül 1957
Milliyet: Eskişehir'de çetin mücadele olacak · 25 Eylül 1957
Belgeyi gör →1957 Kırklareli’nde Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
Kırklareli: 1955 yerel seçimlerinin ardından DP’li Halil Yaman yeniden belediye başkanı seçilir. Halil Yaman’ın yerine 1957 yılında Kırklareli Valisi Alaettin Eriş belediye başkanlığını üstlenir. 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 94/D maddesi uyarınca Kırklareli Belediye Reisliği Kırklareli Valisinin uhdesine verilir. Eriş’in ayrılmasının ardından uygulama sona ermez ve yeni Vali Cenap Aksu belediye başkanlığını yürütür. Kırklareli Belediyesi, DP iktidarının sonuna kadar valiler tarafından yönetilir.
Eksik bilgi: Halil Yaman’ın belediye başkanlığının hangi nedenle sona erdiğine dair bir bilgiye ulaşılamamıştır.
1957 Konya’da Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1955 yerel seçimlerinin ardından belediye başkanı seçilen DP’li Nafiz Tahralı, 1957 genel seçimlerinde milletvekili adayı olmak üzere görevinden ayrılır. Bunun ardından 10 Ekim 1957’de Konya Belediye Başkanlığı Vali Cemil Keleşoğlu’nun uhdesine verilir. Keleşoğlu yaklaşık altı ay boyunca vali ve belediye başkanı olarak görev yapar. Nisan 1958’de belediye başkanlığı yeniden seçilmiş belediye meclisine bırakılır ve meclis, kendi üyelerinden Sıtkı Bilgin’i belediye başkanı seçer. Bilgin, 27 Mayıs 1960’a kadar görevini sürdürür (Bağcı, 2025: 12).
1957 Manisa’da Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1955 yerel seçimlerinin ardından tamamı DP’lilerden oluşan Belediye Meclisi Cemil Şener’i belediye başkanı seçer. Şener, 1957 genel seçimlerine katılmak üzere görevinden istifa eder ve DP’den Manisa milletvekili seçilir. Şener’in ayrılmasının ardından Manisa’da mansup reislik uygulamasına geçilir ve Belediye Başkanlığını Vali İbrahim Tevfik Kutlar üstlenir. Kutlar, 1957’den Ocak 1959’a kadar Manisa Valisi olarak görev yapar ve bu dönemde belediye başkanlığını da yürütür.
Eksik bilgi: İbrahim Tevfik Kutlar’ın Ocak 1959’da Manisa Valiliğinden ayrılmasının ardından belediye başkanlığı kime geçti? Yeni Vali Enver Saatçigil’in belediye başkanlığını da üstlenip üstlenmediği ya da Belediye Meclisinin yeniden bir başkan seçip seçmediği henüz kesinleştirilemedi.
1957 Mardin’de Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1955’ten itibaren belediye başkanlığını yürüten Beşir Günay,1 1957 genel seçimlerine katılmak üzere görevinden istifa eder. İstifanın ardından belediye başkanlığı bir süre Sağlık Müdürü Dr. Hüseyin Özcan tarafından vekâleten yürütülür. Aralık 1957’de 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 94/D maddesi uyarınca Mardin Belediye Başkanlığı Vali İlhami Ertem’in uhdesine verilir. Ertem’in 1958’de Mardin’den ayrılmasının ardından yeni Vali Avni Çırnaz da vali ve belediye başkanı olarak görev yapar. Mansup yönetim Şubat 1959’a kadar sürer ve Ethem Aybar’ın Belediye Meclisi tarafından başkan seçilmesiyle belediye başkanlığı yeniden seçilmiş belediye organlarına geçer.
1957 Amasya’da Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1955 yerel seçimlerinin ardından belediye başkanlığına DP’li Macit Zeren seçilir. Zeren ve Belediye Meclisindeki çok sayıda üyenin Demokrat Parti’den ayrılarak Hürriyet Partisi’ne geçmesinin ardından Belediye Meclisi Mayıs 1957’de Bakanlar Kurulu kararıyla feshedilir. Fesihten sonra başkanlık bir süre vekâleten yürütülür. 1957 yılına ilişkin belediye başkanlığı kayıtları birbiriyle tam olarak örtüşmemektedir. Amasya Belediyesi’nin güncel başkanlar listesinde Ahmet Koçbaş 1957’de belediye başkanı olarak gösterilirken, 12 Eylül 1957 tarihli Milliyet aynı zamanda DP Amasya İl Başkanı olan Hüseyin Özbay’ı belediye başkanı olarak göstermektedir. Özbay kısa süre sonra DP’den milletvekili adayı olur ve 1957 genel seçimlerinde milletvekili seçilir. 1958’de ise belediye başkanlığı Vali Mehmet Varinli’nin uhdesine verilir. Varinli, 27 Mayıs 1960’a kadar hem Amasya Valisi hem de Belediye Başkanı olarak görev yapar.
Eksik bilgiler: Ahmet Koçbaş 1957’de hangi tarihler arasında ve hangi usulle belediye başkanlığı yaptı? 1952’de CHP teşkilatı içinde yer aldığı bilinen Koçbaş’ın 1957’deki siyasi aidiyeti neydi? Ayrıca Hüseyin Özbay’ın Eylül 1957’de belediye başkanı olduğu çağdaş basınla sabitken, Amasya Belediyesi’nin güncel listesinde başkanlığının neden yalnızca 1955 olarak gösterildiği açıklığa kavuşturulmayı bekliyor.
1959 Rize’de Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1955 yerel seçimlerinde Demokrat Parti Rize merkezde belediye meclisi çoğunluğunu kaybeder. Muhalefetin ve bazı DP’lilerin desteklediği bağımsız liste seçimi kazanırken, belediye başkanlığına daha önce DP teşkilatında görev yapmış olan Mustafa Ardal gelir. Ardal, 1956’da görevi kötüye kullanma ve belediye veterinerinin görevine haksız yere son verme suçlamalarıyla Vali tarafından görevden uzaklaştırılır. Ardal ise bu işlemin, seçildikten sonra DP’ye dönmesi yönündeki çağrıları kabul etmemesinden kaynaklandığını ileri sürer. Onun yerine belediye başkanlığını Ali Sait Karagöz yürütür. Ardal 1957’de hakkındaki suçlamalardan beraat ederek görevine geri döner ancak kısa süre sonra yeniden görevden uzaklaştırılır. Bundan sonra belediye başkanlığını Ziya Çalışır üstlenir. Çalışır’ın görevine de 1959 başında Vali tarafından son verilir ve Belediye Başkanlığı Vali Ertuğrul Ünlüer’in uhdesine verilir.
Eksik bilgi: Mustafa Ardal 1957’de görevine döndükten sonra ikinci kez hangi gerekçeyle görevden uzaklaştırıldı? Ali Sait Karagöz belediye başkanlığına hangi usulle geldi? Görevi, Mustafa Ardal’ın beraat ederek başkanlığa dönmesiyle mi sona erdi?
GazeteMilliyet, 5 Şubat 1959
Milliyet: Rize Belediye Reisine işten el çektirildi · 5 Şubat 1959
“Rize Belediye Reisi İbrahim Çalışlar görülen lüzum üzerine Vali tarafından vazifesinden alınmıştır. Belediye Reisliğine Vali vekâlet edecektir.”
Belgeyi gör →1959 Antalya’da DP İl Başkanının Belediye Başkanı Olması
1955 yerel seçimlerinin ardından Belediye Meclisi Hayret Şakrak’ı belediye başkanı seçer. Şakrak 1959 yazına kadar görevde kalır, Temmuz 1959’da Belediye Meclisindeki güvensizlik sürecinin ardından istifa eder. Başkanlık bir süre Hatem Atamer tarafından vekâleten yürütülür. Ardından Belediye Meclisi 23 Ekim 1959’da DP Antalya İl Başkanı Ömer Eken’i belediye başkanı seçer. Eken 27 Mayıs 1960’a kadar görevde kalır. Bu nedenle Antalya, dönemin mansup reislik uygulamalarına ilişkin bazı listelerde yer alsa da, yerel kronoloji diğer örneklerden ayrılmaktadır. DP iktidarı döneminde belediye başkanlığının sürekli biçimde valinin uhdesine geçtiğine dair açık bir kayıt henüz tespit edilememiştir; aksine 1959’daki kriz sonrasında Belediye Meclisi yeniden başkan seçmiştir.
Eksik bilgi: Antalya’nın mansup reislik listelerinde yer almasının dayanağı nedir? İkincil kaynaklarda geçen 4/12069 sayılı kararname henüz doğrulanamamıştır. Bu kararın hangi tarihte, hangi belediye için ve hangi içerikle alındığı açıklığa kavuşturulmayı beklemektedir.
1960 Trabzon’da Valinin Mansup Reis Olarak Atanması
1955 yerel seçimlerinin ardından Belediye Meclisi DP’li Haluk Çulha’yı belediye başkanı seçer. Çulha’nın 1957 genel seçimlerinde milletvekili adayı olmak üzere istifa etmesinin ardından Belediye Meclisi 20 Eylül 1957’de Ahmet Rasim Karanis’i başkan seçer. Karanis’in 1959’da belediye meclisindeki çatışmalar sonucunda görevden ayrılmasının ardından meclis yeniden başkan seçme yetkisini kullanır ve Hüsnü Aybay belediye başkanı olur. Ancak DP iktidarının son aylarında bu uygulama değişir. 18 Nisan 1960 tarihli kararla Trabzon Belediye Başkanlığı valiliğin uhdesine bırakılır. Hüsnü Aybay’ın görevi 30 Nisan 1960’ta sona erer ve Vali Hayrettin Nakıpoğlu belediye başkanlığını üstlenir. Böylece Trabzon’da mansup reislik, diğer birçok örneğin aksine 1957’de değil, 27 Mayıs’tan yalnızca birkaç hafta önce uygulanmaya başlanır.
Değerlendirme
1946–1960 dönemi birlikte ele alındığında, merkezi iktidarın yerel siyasal alan üzerindeki müdahalelerinin tek bir araçla sınırlı olmadığı görülmektedir. Belediye başkanlarının görevden uzaklaştırılması, belediye meclislerinin feshedilmesi, boşalan başkanlıklara belediye dışından vekil atanması, belediye başkanlığının doğrudan valilerin uhdesine verilmesi ve hatta Kırşehir örneğinde olduğu gibi bir ilin idari statüsünün değiştirilmesi, aynı dönemde başvurulan farklı müdahale biçimleridir. Bu nedenle dönemi yalnızca “mansup reislik” uygulamaları üzerinden okumak, merkezi iktidarın kullandığı araçların ölçeğini ve çeşitliliğini daraltır.
Bu repertuar içinde Kırşehir en ayrıksı örnektir. 1954 genel seçimlerinde Osman Bölükbaşı’nın partisinin Kırşehir’de tüm milletvekilliklerini kazanmasının ardından il sınırları yeniden düzenlenmiş, bazı ilçeleri başka illere bağlanmış ve Kırşehir’in kendisi Nevşehir’e bağlı bir ilçe haline getirilmiştir. Böylece siyasal müdahale yalnızca seçilmiş bir yerel yöneticiyi ya da belediye meclisini hedef almamış, doğrudan seçmen kitlesinin yaşadığı idari birimin statüsünü değiştirmiştir. Düzenleme 1957’de geri alınmış olsa da Kırşehir üzerindeki baskılar sona ermemiş; ilerleyen yıllarda belediye başkanı ve meclis üyelerinden istifa etmeleri ve Vatan Cephesi’ne katılmaları istenmiştir. Bu yönüyle Kırşehir, merkezi iktidarın yerel siyasal muhalefete karşı kullanabileceği araçların en uç sınırını göstermektedir.
Kırşehir kadar uç olmayan, ancak yerel temsil mekanizmalarını doğrudan hedef alan örnekler ise Malatya, Gümüşhane ve Kelkit’te görülür. İlk yıllardaki bu örneklerde müdahalelerin özellikle muhalefetin kazandığı belediyelerde yoğunlaştığı görülmektedir. Bu illerde seçilmiş belediye başkanlarının görevden uzaklaştırılması, belediye meclislerinin kendi içlerinden başkan veya vekil seçme yetkilerinin aşılması ve bazı durumlarda meclislerin bütünüyle feshedilmesi dikkat çekmektedir. Buna karşılık Diyarbakır örneğinde, görevden uzaklaştırılan DP’li belediye başkanının ardından Belediye Meclisinin kendi içinden vekil seçmesine izin verilmesi, uygulamanın her yerde aynı biçimde işletilmediğini göstermektedir. Bu farklılıklar, merkezi vesayetin yalnızca hukuki-idari gerekçelerle açıklanmasını güçleştirmekte, siyasal aidiyet ve yerel güç dengelerinin de dikkate alınmasını gerektirmektedir.
1954’ten itibaren ise farklı bir eğilim belirginleşmektedir. Belediye başkanlığının doğrudan valiye verilmesini sağlayan mansup reislik, özellikle 1957’den sonra daha yaygın biçimde kullanılmaya başlanmıştır. Bu uygulamaların bir bölümü belediye başkanlarının milletvekili adaylığı nedeniyle görevlerinden ayrılması sonrasında ortaya çıkmıştır. Ancak aynı durum her yerde valinin atanmasıyla sonuçlanmamıştır. Bazı kentlerde belediye meclisleri yeni başkanlarını seçebilirken, İzmit, Eskişehir, Manisa, Konya ve Mardin gibi kentlerde merkezi hükümet belediye başkanlığını valiye vermeyi tercih etmiştir. Dolayısıyla bir belediye başkanlığının boşalması, mansup reisliği kendiliğinden açıklayan bir neden değildir.
Örnekler arasındaki farklı süreler de önemlidir. Konya’da yaklaşık altı ay sonra belediye başkanlığı yeniden Belediye Meclisinin seçtiği bir başkana geçerken, İzmit, Eskişehir ve Kırklareli’nde vali değişmesine rağmen belediye başkanlığının yeni valiye devredilmesi, uygulamanın geçici bir boşluğu doldurmanın ötesine geçtiğini göstermektedir. Mardin’de iki ayrı vali belediye başkanlığını yürüttükten sonra yeniden meclis seçimine dönülmüş, Rize’de ise seçilmiş belediye yönetimindeki art arda değişiklik ve görevden uzaklaştırmaların sonunda belediye başkanlığı valiye bırakılmıştır. Trabzon’da mansup reisliğin ancak Nisan 1960’ta, 27 Mayıs’tan birkaç hafta önce uygulanması ise aynı aracın farklı kentlerde farklı zamanlarda devreye sokulduğunu göstermektedir. Antalya ise mansup reislik listelerinde yer almasına rağmen yerel kronolojinin meclis tarafından seçilmiş başkanlarla devam etmesi nedeniyle bu genel tablonun sınırlarını gösteren ayrıksı bir örnektir.
Bu vakaların bir kısmında ayrıca yerel DP teşkilatlarındaki hizipleşme ve çatışmaların belirgin olması dikkat çekmektedir. İzmit ve Eskişehir’de bu durum çağdaş basına açık biçimde yansımış, Manisa’da da parti içi mücadele seçim sürecinin önemli unsurlarından biri olmuştur. Rize’de ise DP’nin belediye seçimini kaybetmesinin ardından başlayan uzun istikrarsızlık süreci sonunda belediye valiye geçmiştir. Eldeki belgeler bu yerel çatışmaların mansup reislik kararlarının doğrudan nedeni olduğunu söylemeye yetmemektedir. Ancak örneklerin yan yana gelişi, merkezi hükümetin yalnızca muhalefet belediyelerine karşı değil, kendi yerel teşkilatlarının kontrol etmekte zorlandığı kentlerde de seçilmiş belediye organlarını devre dışı bırakmayı tercih etmiş olabileceği tespitine olanak tanımaktadır.
Bu nedenle 1950’lerin ikinci yarısındaki gelişmeler, yalnızca tek tek belediyelerde ortaya çıkan idari krizlerin toplamı olarak değil, yerel siyasal alan üzerindeki merkezi denetimin giderek genişlediği bir süreç olarak okunabilir. Başlangıçta seçilmiş başkanların görevden alınması veya meclislerin feshi biçiminde görülen müdahaleler, dönemin sonuna doğru valinin ve iki örnekte de iktidar partisinin il başkanının aynı zamanda belediye başkanı haline geldiği daha doğrudan bir yönetim biçimine kadar ilerlemiştir. Bunun sistematik bir merkezi politika mı, yerel krizlere verilen birbirinden bağımsız tepkiler mi, yoksa her ikisinin birlikte işlediği bir süreç mi olduğu ise ancak kararname hazırlıkları, İçişleri Bakanlığı yazışmaları ve yerel parti teşkilatlarına ilişkin arşiv belgelerinin daha ayrıntılı incelenmesiyle kesinleştirilebilir.
Notlar
-
Bazı kaynaklarda Belediye Başkanı’nın adı Beşir Günaydın olarak geçmektedir. ↩