↑↓ seç↵ açCtrlK aç/kapat

Sandıktan Kayyuma · 1960–1971

1960 – 1971

27 Mayıs

Toplu tasfiye, doğrudan seçim ve yargısal denetimin kuruluşu

27 Mayıs 1960 Darbesi ve Yerel Yönetimlerin Yeniden Düzenlenmesi

27 Mayıs ve Belediye Başkanlarının Topluca Görevden Alınması

27 Mayıs Darbesi’yle birlikte önce TBMM feshedilir ardından da yöneticileri seçimle gelmiş kamu kuruluşlarının organları sırayla görevden uzaklaştırılırlar. Belediyelere ilişkin bu yöndeki karar darbeden kısa bir süre sonra 6 Haziran 1960’ta alınır ve 10 Haziran’da Resmi Gazete’de yayımlanır. 5/21 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yeni seçimlere kadar tüm belediye başkanlarının görevlerine son verilerek Belediye Kanunu’nun 94. maddesi gereğince belediye başkanlarının atama yoluyla belirlenmesi kararlaştırılır.

Resmi GazeteResmi Gazete, 10 Haziran 1960

Resmi Gazete: 27 Mayıs sonrası belediye başkanlıklarına ilişkin Bakanlar Kurulu kararı · 6 Haziran 1960

“Bütün Belediye Reislerinin 1580 sayılı kanunun 94 üncü maddesi hükümlerine tevfikan nasp ve tayinleri; Dahiliye Vekâletinin 6/6/1960 tarihli ve 31 sayılı yazısı üzerine, mezkûr kanunun 94 üncü maddesinin (B) fıkrasına göre, İcra Vekilleri Heyetince 6/6/1960 tarihinde kararlaştırılmıştır.”

Belgeyi gör →

Bu karar ile birlikte İstanbul ve İzmir dışındaki il merkezlerinde valiler, ilçe merkezlerinde ise kaymakamlar belediye başkanlığını yürütürler (Tekeli, 2009: 185-186). İstanbul ve İzmir’de ise askeri yetkililer hem valilik hem de belediye başkanlığı görevlerine atanırlar.

27 Mayıs 1960 Darbesi’nin ardından çıkarılan 1961 Anayasası gerek önceki gerekse de kendisinden sonra çıkarılan 1982 Anayasası’ndan daha özgürlükçü öğeler içermektedir. Akademisyen ve bir dönem Dışişleri Bakanlığı da yapmış olan siyasetçi Mümtaz Soysal, 1961 Anayasası’nın Demokrat Parti’nin özellikle 1957 seçimlerinden sonra girdiği basını ve meclisteki muhalefeti bastırmaya yönelik antidemokratik yönelime karşı “demokrasiyi yeniden kurmak” için yapılmış bir hareket olarak göründüğünü söylüyor. Bunun toplumsal ve siyasal arka planını ise çok partili siyasi hayat ve 14 Mayıs 1950 yılında Demokrat Parti’nin iktidara gelmesiyle birlikte ikinci plana itilen askeri ve siyasal bürokrasinin tepkisi ile açıklıyor (Soysal, 1997: 44).

Görece özgürlükçü bu Anayasa, belediyeler ve belediye başkanlarının seçimi konusunda da ilerici görülebilecek açılımlara yol açar. 27 Temmuz 1963 tarih ve 307 sayılı Yasa ile belediye başkanlarının seçiminde tek dereceli çoğunluk usulü getirilir ve o tarihe kadar belediye meclisleri tarafından seçilen belediye başkanlarını doğrudan halkın seçmesine olanak tanınır. Ayrıca bu yasa ile 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 89. maddesi de kaldırılır ve belediye başkanlarının seçiminin vali veya cumhurbaşkanı tarafından onaylanması mecburiyeti de ortadan kaldırılır. Aynı yıl gerçekleşen önemli bir başka yasal gelişme ise Anayasa Mahkemesi’nin, 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun belediye meclislerinin Bakanlar Kurulu kararıyla feshedilmesine imkân veren hükmünü Anayasa’ya aykırı bularak iptal etmesi olur. Mahkeme, seçilmiş yerel organların organlık sıfatını kaybetmesine ilişkin denetimin yargı yoluyla yapılması gerektiğini ortaya koyar ve Danıştay denetimi getirilir. Tüm bu olumlu yasal gelişmelere rağmen Kürt coğrafyasını hedef alan “Mansup Reisler” maddesi varlığını korumaya devam eder.

1963–1971: Görece Demokratik Yasal Düzenlemeler ve Karşıt Gelişme Olarak İstanbul Örneği

1961 Anayasası ve onu izleyen yasal düzenlemeler, 1963 yılından itibaren yerel yönetim rejiminde önemli bir değişime yol açar. 1950’lerde görülen, belediye meclislerinin veya seçilmiş yöneticilerin merkezi yürütmenin doğrudan tasarruflarıyla devre dışı bırakılabildiği düzen önemli ölçüde sınırlandırılır.

Bu değişimin uygulamadaki karşılığı da dikkat çekicidir. 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun “mansup reisler” başlıklı 94. maddesi yürürlükte kalmasına rağmen, şu ana kadar yapılan taramalarda 1963 ile 12 Mart 1971 arasında bu maddeye dayanılarak yapılmış bir belediye başkanı atamasına rastlanmamıştır. Bu durum özellikle Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde mansup uygulamasının doğrudan hedefi olmuş Kürt coğrafyası bakımından önemlidir. 1963 ve 1968 seçimlerinde daha önce vali veya kaymakam yönetimine bırakılmış birçok il ve ilçede CHP, AP, YTP, Güven Partisi ve bağımsız adayların belediye başkanlıklarını kazandığı görülmektedir. Dolayısıyla bu dönemde seçimlerin yapılmadığı veya bütün yerel yönetimlerin merkez tarafından kontrol edilen adaylara bırakıldığı söylenemez.

Bu tablo, erken Cumhuriyet döneminden belirgin bir kopuşa işaret etmektedir. 1930’larda bazı il ve ilçelerde seçimli yerel yönetimin kendisi askıya alınabilirken, 1963 sonrasında aynı yerlerde doğrudan seçimler yapılmakta, farklı siyasal eğilimler yarışabilmekte ve seçilmiş belediye başkanları görevlerini sürdürebilmektedir. Mansup reislik yetkisinin kanunda korunmasına rağmen yaklaşık sekiz yıl boyunca uygulamaya geçirilmediğinin görülmesi, merkezi vesayetin yalnızca hukuken değil, fiilen de geri çekildiğini düşündürmektedir.

Ancak bu dönem seçmen iradesinin her durumda korunduğu kusursuz bir yerel demokrasi dönemi değildir. Bunun en çarpıcı örneği, yeni sistemin uygulandığı ilk seçimlerde İstanbul’da yaşanır. 17 Kasım 1963 seçimlerinde AP adayı Nuri Eroğan yüzde 40,29 oy alarak seçimin galibi olur. Ancak Eroğan’ın Denizcilik Bankası’ndaki kamu görevinden seçim mevzuatının öngördüğü sürede ayrılmadığı gerekçesiyle İstanbul İl Seçim Kurulu seçilme tutanağını iptal eder. Yüksek Seçim Kurulu da 5 Aralık 1963 tarihli kararıyla bu işlemi onaylar ve tutanağın Eroğan’dan sonra en çok oy alan (yüzde 34,91) CHP adayı Haşim İşcan’a verilmesine karar verir. Böylece seçimi sandıkta ikinci sırada tamamlayan İşcan belediye başkanı olur (Çölük, 2021). Bu uygulama, 1960 sonrasında yerel yönetimlere ilişkin daha demokratik bir hukuki çerçeve kurulmuş olmasına rağmen, seçim hukukunun siyasal mücadeleden bağımsız işlemediğini gösteren çarpıcı bir karşı örnektir. 27 Mayıs Darbesi’nin yarattığı siyasal düzenin henüz bütün ağırlığıyla sürdüğü bir dönemde, CHP’nin itirazı üzerine seçimi kazanan AP adayının mazbatasının iptal edilerek başkanlığın ikinci sıradaki CHP adayına verilmesi, en hafif ifadeyle seçim hukukunun seçici ve sandık sonucunu değiştirecek biçimde uygulanması olarak değerlendirilebilir.1

İstanbul örneğine rağmen 1963–1971 dönemi, önceki yıllarla karşılaştırıldığında merkezi idarenin yerel yönetimler üzerindeki doğrudan müdahalesinin belirgin biçimde gerilediği bir ara dönem olarak görünmektedir. Mansup reis uygulamasının fiilen ortadan kalkması, belediye başkanlarının doğrudan halk tarafından seçilmesi ve seçilmiş yerel organların statüsüne ilişkin kararların yargısal denetime bağlanması bu dönemin temel özellikleridir.

12 Mart 1971 askeri müdahalesiyle birlikte bu tablo yeniden değişmeye başlayacaktır. Yerel yönetimler 27 Mayıs 1960’ta olduğu gibi topluca tasfiye edilmese de, özellikle Kürt coğrafyasında seçilmiş belediye başkanlarına yönelik gözaltı ve tutuklamalar başlar; kısa süre sonra Batman’da seçim yapılması engellenerek belediye yeniden kaymakam yönetimine bırakılır. Böylece 1963 sonrasında geri çekilmiş görünen doğrudan müdahale araçları farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkar.

Notlar

  1. Tarhan Erdem’in 1963 ve 1968 İstanbul seçimlerini ayrıntılı olarak ele aldığı “Oy Aldılar Seçilemediler” başlıklı bir kitabı vardır (Erdem, 2009). ↩

Kaynak göster