↑↓ seç↵ açCtrlK aç/kapat

Sandıktan Kayyuma · 1971–1977

1971 – 1977

12 Mart

Sıkıyönetim, tutuklama ve Danıştay'ın freni

12 Mart Darbesiyle Müdahalenin Geri Dönüşü ve Yargının Freni

1963 sonrasında yerel yönetimler üzerinde belirgin biçimde gerileyen merkezi müdahale, 12 Mart 1971 Muhtırası’yla birlikte yeniden görünür hale gelir. Ancak bu dönüş, 27 Mayıs 1960’ta olduğu gibi bütün belediye başkanlarının topluca görevden alınması ve yerlerine vali ya da kaymakamların atanması biçiminde gerçekleşmez. 12 Mart sonrasında müdahale başlangıçta daha seçici bir nitelik taşır; sıkıyönetim, gözaltı, tutuklama ve ceza soruşturmaları seçilmiş yerel yöneticiler üzerinde yeni baskı araçları olarak devreye girer.

Bu değişim daha geniş bir anayasal dönüşümün de parçasıdır. 12 Mart’ın ardından 1961 Anayasası 1971 ve 1973 yıllarında kapsamlı biçimde değiştirilir. Bu değişikliklerle yürütmenin yetkileri genişletilirken temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması kolaylaştırılır ve askerî yargının alanı genişletilir.

Bu dönüşüm, 1961 Anayasası’na 1960’ların ortalarından itibaren yöneltilen eleştirilerle de örtüşmektedir. Süleyman Demirel’in “Bu Anayasa ile bu memleket, bu devlet idare edilmez” sözü dönemin Meclis tutanaklarına da yansımıştır. “Bu elbise bize bol geliyor” ifadesi de Demirel’in 1961 Anayasası’na yaklaşımını anlatan ve dönemin siyasal hafızasında yaygın biçimde aktarılan sözlerden biridir.

Yerel yönetimler açısından bu yeni dönemin ilk işaretleri 1971 yılında görülür.

12 Mart Sonrası Müdahalelerinin Bilançosu

1. Nevşehir Özpolat Beldesi – İhsan Baş’ın gözaltına alınması, Mayıs 1971

12 Mart’tan yaklaşık iki ay sonra Nevşehir’de yürütülen operasyonlarda Avanos ilçesinin Özpolat beldesinin Millet Partisi’nden seçilmiş Belediye Başkanı İhsan Baş gözaltına alınır. Gazetelerin 20 Mayıs 1971 tarihli haberlerine göre Nevşehir Emniyet Müdürlüğü Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS) yöneticileri ve öğretmenlerle birlikte Özpolat Belediye Başkanı İhsan Baş’ı da gözaltına almıştır (Cumhuriyet, Milliyet). İhsan Baş’ın Eylül 1970’de Nevşehir’de düzenlenen “Üzüm Mitingi”nde aralarında Harun Karedeniz ve Ulaş Bardakçı’nın da bulunduğu Dev-Genç üyesi gençleri evinde ağırlamış olmasının gözaltına alınmasında rol oynadığı da bazı araştırmalarda dile getirilmektedir (Yalçın ve Yurdakul, 2007: 27).

Eksik bilgi: Belediye Başkanı’nın gözaltı sürecinin sonundaki akıbeti hakkında bilgiye ulaşılamamıştır. Ayrıca dönemin gazetelerinde belediyenin adı “Özpolat” olarak belirtilirken bazı kaynaklarda “Özkonak” adı geçmektedir.

GazeteMilliyet, 20 Mayıs 1971

Milliyet: Nevşehir’de gözaltına alınanlar · 20 Mayıs 1971

“Nevşehir’de, beşi öğretmen, biri Belediye Başkanı olmak üzere yedi kişi gözaltına alınmıştır.”

Belgeyi gör →

2. Siirt Pervari – Mehmet Emin Özcan’ın gözaltına alınması, Ağustos 1971

15 Ağustos 1971’de Diyarbakır-Siirt İlleri Sıkıyönetim Komutanlığı’nın düzenlediği operasyonla gözaltına alınan 4 belediye başkanından biri, Siirt’in Pervari ilçesinin Güven Partisi’nden belediye başkanı seçilen Mehmet Emin Özcan’dır.

Eksik bilgi: Mehmet Emin Özcan’ın adı bazı kaynaklarda Emin Özmen olarak geçmektedir. Özcan’ın gözaltı nedeni ve süreci ile sonrasında görevden alınıp alınmadığı, alındıysa yerine kimin atandığına dair net bilgiye ulaşılamamıştır.

3. Kayabağlar – Bahattin Sevgili’nin gözaltına alınması, Ağustos 1971

15 Ağustos 1971’de Diyarbakır-Siirt İlleri Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından gözaltına alınan dört belediye başkanından biri Siirt’in Kurtalan ilçesinin Kayabağlar Beldesinin Güven Partisi’nden Belediye Başkanı seçilen Bahattin Sevgili’dir.

Eksik bilgi: 1971 tarihli bazı haberlerde Bahattin Sevgili, Kayabağlar değil “Yanarsu Belediye Başkanı” olarak gösterilmektedir. Sevgili’nin gözaltı nedeni ve süreci ile sonrasında görevden alınıp alınmadığı, alındıysa yerine kimin atandığına dair net bilgiye ulaşılamamıştır.

4. Kurtalan – Cemil Akgül’ün gözaltına alınması, Ağustos 1971

15 Ağustos 1971’de Diyarbakır-Siirt İlleri Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından gözaltına alınan dört belediye başkanından biri Siirt’in Kurtalan ilçesinin CHP’den Belediye Başkanı seçilen Cemil Akgül’dür.1

Sıkıyönetim Mahkemesinde, Anayasa’nın tanıdığı kamu haklarını “ırk mülâhazası ile” kaldırmayı hedeflemek ve “millî duyguları yok etmek ve zayıflatmak için propaganda” (Kürtçülük) yapmak iddiaları ile tutuklu olarak yargılanır. Yargılama 1972’de sonuçlanır ve Cemil Akgül, babası Çeto Akgül ve Mehmet Ali Taner’le birlikte bu suçlamadan birer yıl hapis cezasına mahkûm edilirler.

Eksik bilgi: Cemil Akgül’ün 1971’deki gözaltı ve tutukluluk sürecinde belediye başkanlığı görevinden resmen uzaklaştırılıp uzaklaştırılmadığı ve bu süreçte belediyeyi kimin yönettiği henüz netleştirilememiştir.

GazeteMilliyet, 29 Temmuz 1972

Milliyet: “Kurtalan Belediye Başkanı mahkûm oldu” · 29 Temmuz 1972

“Sıkıyönetim Mahkemesinde yargılanmakta olan Kurtalan Belediye Başkanı mahkûm olmuştur.”

Belgeyi gör →

5. Batman – Mustafa Ramanlı’nın gözaltına alınması ve mansup vakası

15 Ağustos 1971’de Diyarbakır-Siirt İlleri Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından gözaltına alınan dört belediye başkanından biri, 1968’de Adalet Partisi’nden o dönem Siirt’in bir ilçesi olan Batman’da Belediye Başkanı seçilen Mustafa Ramanlı’dır. Cumhuriyet’in 16 Ağustos tarihli haberinde Ramanlı’nın yanı sıra babası Sait Ramanlı ve amcası Şükrü Ramanlı’nın da gözaltına alındığı belirtilmektedir.

Mustafa Ramanlı’nın siyasal geçmişi de bu vakayı önemli kılmaktadır. Ramanlı, 1959’da “49’lar” olarak bilinen Kürt aydınları davasında yer alan isimlerden biridir.2 Daha sonra Batman’da belediye başkanlığına seçilmiş ve 1968’den itibaren Adalet Partisi çatısı altında görev yapmıştır. Yerel kaynaklar ilk başkanlık döneminin 1968’de başlayıp 1972’ye kadar sürdüğünü, ikinci döneminin ise 1974’te başlayıp 1977’de sona erdiğini kaydetmektedir.

Mustafa Ramanlı 24 Haziran 1972’de belediye başkanlığından istifa eder. Bunun üzerine 3 Eylül 1972’de ara seçim yapılması için hazırlıklara başlanır. Ancak Bakanlar Kurulu seçimi durdurur ve belediye başkanlığı görevi kaymakama verilir. 9 Aralık 1973 yerel seçimlerinde de Yüksek Seçim Kurulu Batman’da belediye başkanı seçimi yapılmayacağını açıklar (Milliyet, 13 Kasım 1973). Belediye başkanlığı seçimi ancak 10 Şubat 1974’te yeniden yapılabilir.

Bu karar aynı zamanda 1963 sonrasında yapılan taramada rastlanan ilk yeni mansup belediye başkanlığı vakasıdır.

Eksik bilgi: Ramanlı’nın 1971’deki gözaltı ve tutukluluk sürecinde belediye başkanlığı görevinden resmen uzaklaştırılıp uzaklaştırılmadığı ve bu süreçte belediyeyi kimin yönettiği henüz kesinleştirilememiştir. Ayrıca 24 Haziran 1972’deki istifasının nedenlerine dair bir bilgiye de ulaşılamamıştır.

GazeteMilliyet, 13 Kasım 1973

Milliyet: “Batman’da belediye başkan seçimi yapılmayacak” · 13 Kasım 1973

“3 eylül 1972 pazar günü yapılması gereken seçim Bakanlar Kurulunun kararı ile iptal edilerek Belediye Başkanlığı Kaymakamlık uhdesine verilmiştir.”

Belgeyi gör →

12 Mart sonrasında ortaya çıkan bu ilk vakalar, 1963–1971 döneminden belirgin bir kopuşa işaret etmektedir. Müdahale başlangıçta Belediye Kanunu’nun vesayet hükümleri üzerinden değil, sıkıyönetim ve ceza hukuku araçlarıyla ortaya çıkmış; özellikle 1971 Ağustosunda aynı bölgede dört seçilmiş belediye başkanının birlikte gözaltına alınmasıyla yerel siyasete doğrudan uzanmıştır. Batman’da ise bu süreç 1972’de seçim hakkının askıya alınması ve belediyenin yeniden kaymakam yönetimine bırakılmasıyla mansup uygulamasına dönüşmüştür. Bununla birlikte 12 Mart rejimi, 27 Mayıs’tan farklı olarak seçilmiş yerel yönetimleri ülke çapında topluca tasfiye etmemiştir.

6. Buca – Belediye Meclisinin feshi, Aralık 1972

1968 yerel seçimlerinde Buca Belediye Başkanlığını Adalet Partili Süha Göksel kazanır. Buca Belediyesi kayıtlarına göre 1963’ten beri görev yapan Göksel’in belediye başkanlığı 1971’de sona erer. Göksel’in ayrılmasının ardından yapılan ara seçimi CHP adayı Yüksel Çakmur kazanır.

1972’de Buca Belediye Başkanı CHP’li Yüksel Çakmur ile belediye meclisindeki çoğunluğu oluşturan AP’li üyeler arasında süren anlaşmazlık üzerine İzmir Valisi Danıştay’dan belediye meclisinin feshedilmesini ister. Danıştay Genel Kurulu 19 Aralık 1972’de Buca Belediye Meclisinin feshine karar verir, ancak Yüksel Çakmur’un belediye başkanlığı görevine devam etmesini kararlaştırır.

GazeteMilliyet, 20 Aralık 1972

Milliyet: “Buca Belediye Meclisi feshedildi” · 20 Aralık 1972

“Danıştay Genel Kurulu, İzmir’e bağlı Buca ilçesi Belediye Meclisinin feshine, Belediye Başkanı Yüksel Çakmur’un görevine devam etmesine karar vermiştir.”

Belgeyi gör →

Burada dikkat çekici olan nokta, 1950’lerdeki örneklerden farklı olarak belediye meclisinin Bakanlar Kurulu kararıyla doğrudan feshedilmemesi, valinin talebinin Danıştay’ın önüne gitmesi ve Danıştay’ın başkan ile meclisin durumunu birbirinden ayırmasıdır. Meclis feshedilirken seçilmiş belediye başkanının görevine devam etmesine karar verilmiştir.

Aralık 1973’te yapılan yerel seçimlerde Buca’da belediye başkanlığını AP’li Işılay Saygın kazanır.

Eksik bilgi: AP’li Belediye Başkanı Süha Göksel’in 1971’de görevden neden ve nasıl ayrıldığına ya da alındığına dair bir bilgiye ulaşılamamıştır.

7. İstanbul Kocasinan – Mustafa Dönmez’in görevden alınması ve vekil ataması, 1972

1967’de belediye statüsü kazanan Kocasinan’ın ilk belediye başkanlığı seçimini Adalet Partisi adayı Mustafa Dönmez kazanır. Dönmez, 2 Haziran 1968 genel yerel seçimlerinde ise bu kez bağımsız aday olarak yeniden Kocasinan Belediye Başkanı seçilir.

GazeteMilliyet, 25 Eylül 1967

Milliyet: “Kocasinan Belediye seçimini AP kazandı” · 25 Eylül 1967

“Bakırköy’de Kocasinan köyünde Belediye seçimini AP kazanmıştır.”

Belgeyi gör →

Ulaşılabilen kaynaklara göre, “çeşitli nedenler” gerekçe gösterilerek 1972’de İçişleri Bakanlığı tarafından görevden alınır ve belediye başkanlığına geçici olarak Nahiye Müdürü atanır (Bahadır, t.y.).

Dönmez’in ardından 4 Haziran 1972’de yapılan ara seçimde belediye başkanlığını yeniden AP kazanır ve Mümin Çakıcı belediye başkanı seçilir. 1973 genel yerel seçimlerinde ise CHP’nin adayı Ali Yerlikaya başkan seçilir.

Eksik bilgi: Mustafa Dönmez’in İçişleri Bakanlığı tarafından tam olarak hangi tarihte, hangi gerekçeyle ve hangi hukuki işleme dayanılarak görevden alındığı, yerine geçici olarak atanan Nahiye Müdürü’nün kimliği ve ne kadar görev yaptığı henüz tespit edilememiştir.

8. Ankara – Belediye Meclisinin feshi girişimi ve Vedat Dalokay’ın görevden uzaklaştırılması, 1975–1976

Birinci Milliyetçi Cephe hükümeti yönetiminde Ankara’da CHP’li Vedat Dalokay belediye başkanlığı yapmaktadır. Bu dönem, Ankara Belediyesi ile merkezi idare arasındaki gerilim önce belediye meclisi üzerinden ortaya çıkar. Ankara Belediye Meclisinin TRT yöneticilerine yönelik suçlama ve saldırıları kınayan bir karar alması üzerine, İçişleri Bakanlığı meclisin “siyasi meseleleri müzakere ettiği ve siyasi temennide bulunduğu” gerekçesiyle feshi için Danıştay’a başvurur. Danıştay 11. Dairesi 13 Ekim 1975 tarihli kararında bu görüşü kabul etmez ve belediye meclisinin feshedilmesine yer olmadığına karar verir.

Bir yıl sonra gerilim bu kez doğrudan Belediye Başkanı Vedat Dalokay üzerinden devam eder. İçişleri Bakanı Oğuzhan Asiltürk, 1 Ekim 1976 tarihinde Dalokay’ı görevden uzaklaştırır. İçişleri Bakanlığı kararında belediye işçilerinin eylemleri ve Dalokay’ın bazı görevlerini yerine getirmediği yönündeki iddialar gerekçe gösterilir. Dalokay ise kararın Anayasa’ya aykırı olduğunu belirterek görevinin başında olduğunu açıklar ve Danıştay’a başvurur.

Danıştay kısa süre içinde İçişleri Bakanlığı kararının yürütmesini durdurur. Başlangıçta karara direnen İçişleri Bakanlığı daha sonra Danıştay kararına uyacağını bildirir ve Dalokay görevine döner. Böylece merkezi hükümetin seçilmiş bir muhalefet belediye başkanını idari kararla görevden alma girişimi yargı tarafından engellenmiş olur. Dönemin basınında Dalokay’ın bu kararın ardından “Türkiye’de MC var ama, yargıçlar da var!” dediği aktarılır.

GazeteMilliyet, 7 Ekim 1976, Yıl 27, Sayı 10390

Milliyet: “Danıştay, TÖB-DER ve Dalokay’la ilgili kararları durdurdu” · 7 Ekim 1976

“Danıştay, TÖB-DER ve Dalokay’la ilgili kararları durdurdu”

Belgeyi gör →

9. Diyarbakır – Belediye Meclisinin feshi girişimi, 1976

1973 yerel seçimlerinde Diyarbakır Belediye Başkanlığını CHP adayı Okay Kalfagil kazanır. Kalfagil 1973–1977 arasında görev yapar.

1975’te Diyarbakır Belediye Meclisi, İspanya’da idama mahkûm edilen Bask ve sol hareketlere mensup beş kişinin durumunu protesto etmek amacıyla İspanya’nın Ankara Büyükelçiliği’ne protesto telgrafı gönderilmesine karar verir. Bunun üzerine konu İçişleri Bakanlığı tarafından Danıştay’a taşınır ve belediye meclisinin siyasi faaliyette bulunduğu gerekçesiyle feshi gündeme gelir.

Danıştay 11. Dairesi 8 Haziran 1976 tarihli kararında, belediye meclisinin bu tutumunu siyasi faaliyet olarak değerlendirmez; anayasanın kişilere tek başına veya toplu olarak tanıdığı düşünce açıklama özgürlüğünün bir kullanımı olarak görür ve meclisin feshedilmesine gerek olmadığına karar verir. Karar E.1976/1026, K.1976/283 numarasını taşımaktadır (Meriç, 1986: 368; Üçer, 2003).

Bu vaka, Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde uzun süre mansup yönetimin uygulandığı Diyarbakır’da, 1970’lerin ortasında seçilmiş belediye meclisinin uluslararası ve açıkça siyasal bir konuda tutum alabilmesi ve bu tutumun Danıştay tarafından belediye meclisinin feshi için yeterli görülmemesi bakımından dikkat çekicidir.

Ankara ve Diyarbakır örnekleri, 1960’ların ve 1970’lerin yerel yönetim rejiminin önceki dönemlerden önemli bir farkını göstermektedir. Merkezi iktidarın yerel yönetimlere müdahale isteği devam etmiş, belediye başkanlarının görevden alınması veya belediye meclislerinin feshi yönünde çeşitli girişimler yaşanmıştır. Ancak 1961 Anayasası’nın oluşturduğu hukuk düzeni ve özellikle Danıştay’ın denetimi, bu müdahalelerin önünde zaman zaman etkili bir fren oluşturmuştur. Merkezi vesayet sürmekte, fakat artık yürütmenin tek taraflı tasarrufu her durumda nihai sonucu belirlememektedir.

1970’lerin ikinci yarısında siyasal çatışmaların sertleşmesiyle birlikte bu denge de aşınmaya başlayacaktır. Kürt hareketinin yanı sıra gelişen sol ve devrimci hareketlerin yerel yönetimlerde güç kazanması, belediyeleri yeniden merkezi siyasal mücadelenin önemli alanlarından biri haline getirir. 1970’lerin sonuna gelindiğinde ise yalnızca idari ve yargısal müdahaleler değil görevden almalar, tutuklamalar, mansup belediye başkanı atamaları ve doğrudan şiddet yeniden belirginleşmeye başlar.

Notlar

  1. İsmail Beşikçi de aynı dönem hapiste kaldığı Cemil Akgül ve Mustafa Ramanlı’ya anlatımlarında yer vermektedir (Beşikçi, 2016). ↩

  2. “49’lar” ya da “Sivas Kampı” olarak bilinen bu olayın ayrıntıları için Ali Topuz’un “49’larla başlayan 50 yılın öyküsü” adlı yazısına (Topuz, 2012) ve Nevzat Çiçek’in “Sivas Kampı / 27 Mayıs’ın Öteki Yüzü” adlı kitabına (Çiçek, 2010) bakılabilir. ↩

Kaynak göster