Sandıktan Kayyuma · 1978–1980
1978 – 1980
12 Eylül'e Doğru
Siyasal şiddet, suikastlar ve mansup yönetimin geri dönüşü
Siyasal Şiddet, Mansup Yönetimler ve 12 Eylül’e Doğru
1970’lerin sonlarına doğru Kürt hareketinin ve sol-devrimci hareketlerin gelişimine paralel olarak, bu hareketlere yönelen siyasal ve silahlı şiddet de yoğunlaşır. Kürt hareketi ile sol ve devrimci hareketler belediye başkanlıkları kazanmaya başlar, geliştirdikleri halkçı belediyecilik anlayışı da giderek hedef haline gelir.1 Bir yandan 1960’ların başındaki yasal düzenlemelerden sonra çok nadir başvurulan mansup reis uygulaması yeniden ve daha yoğun biçimde devreye sokulurken, diğer yandan belediye başkanlarına yönelik suikastlar, silahlı ve bombalı saldırılar gündeme gelir. Belediye başkanlarını hedef alan bu şiddeti dönemin genel siyasal konjonktüründen ayrı düşünmek mümkün değildir. 1978’den itibaren Sivas, Maraş ve Çorum’da yaşanan kitlesel şiddet ve katliamlarla belediyeleri ve yerel siyasal aktörleri hedef alan saldırılar aynı siyasal şiddet ortamının parçaları olarak değerlendirilmelidir. Nitekim 1978’de bir belediye başkanını hedef alan ilk büyük saldırı olan Hamit Fendoğlu suikastı, Malatya’da hemen ardından yaşanan kitlesel saldırıların da başlangıç noktasına dönüşür.
1978 Sonrası Başlıca Müdahaleler
1- Malatya – Hamit Fendoğlu Suikastı, Ertelenen Seçimler ve Mansup Yönetim, 1978–1980
11 Aralık 1977 yerel seçimlerinde Hamit Fendoğlu (Hamido olarak da bilinir), Adalet Partisi, Millî Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi’nin desteğini alan bağımsız aday olarak Malatya Belediye Başkanı seçilir. Daha önce Adalet Partisi milletvekilliği de yapmış olan Fendoğlu, sağ siyasal çevrelerle ilişkili güçlü bir yerel siyasetçidir. 17 Nisan 1978 akşamı Ankara Emek Postanesi’nden kendisine gönderilen paketi evinde açması üzerine meydana gelen patlamada Fendoğlu ile gelini ve iki torunu yaşamını yitirir.
GazeteGörüş (Malatya), 18 Nisan 1978, Sayı 1213, s. 1
Görüş: “Hamido katledildi” · 18 Nisan 1978
“Bomba ile Başkanın gelini ve 2 torunu da can verdi”
Belgeyi gör →Hamit Fendoğlu suikastı hiçbir zaman aydınlatılamaz ve failleri bulunamaz. Ancak olayın tekil bir siyasal cinayet olmadığına işaret eden güçlü göstergeler bulunmaktadır. Fendoğlu’na gönderilen bombalı paketle aynı nitelikteki paketlerin aynı günlerde CHP’li bir yerel siyasetçiye, bir emniyet yöneticisine ve bir iş insanına da gönderilmiş olması, saldırıların basit bir sağ-sol çatışması olarak açıklanmasını güçleştirmektedir. Nitekim Fendoğlu’nun ailesi yıllar sonra suikastı “derin devlet” ve Ergenekon yapılanmasıyla ilişkilendirmiş (Ülkücü Dünya, 2011); ülkücü hareketin önde gelen isimlerinden Muhsin Yazıcıoğlu da Fendoğlu suikastını Çorum ve Maraş olaylarıyla birlikte kontrgerilla faaliyetleri arasında değerlendirmiştir (Kılıç, 2008).2
Fendoğlu’nun öldürülmesinin hemen ardından, 17 Nisan günü, Malatya’da Alevilerin ve sol kimliğiyle bilinen kişilerin yaşadığı mahallelere ve demokratik kurumlara yüzleri maskeli kişilerin öncülüğünde organize şiddet başlatılır. Bu olaylar esnasında 14-15 yaşlarındaki üç Alevi genci arabayla kaçırılır ve daha sonra cesetleri tren raylarının üzerinde parçalanmış halde bulunur. Olaylar 20 Nisan akşamına kadar sürer. 8 kişi yaşamını yitirirken, 20’si ağır 100’den fazla insan yaralanır. 100 işyeri ve konut tamamen olmak üzere 960 işyeri ve konut tahrip edilir (TBMM Tutanak, 1978; Ülkücü Dünya, 2011).
Olayların organize olduğu birçok iddia sonradan dile getirilir, gün yüzüne çıkar. Yapılan teknik incelemelerde Fendoğlu’na gönderilen paketlerdeki bombaların sadece diğer üçüyle sınırlı olmadığı İstanbul Üniversitesi ile Ankara Devlet Mimarlık ve Mühendislik Akademisi çevresindeki önceki saldırılarda kullanılanlarla aynı özellikleri taşıdığı da belirlenir. Dönemin haberlerinde ve daha sonra Meclis tutanaklarına yansıyan tartışmalarda, bu tür bombaların Ankara Nükleer Araştırma Merkezi’nde üretilmiş olabileceği iddiasıyla merkezde arama yapıldığı ve aralarında orada çalışmakta olan Ülkü Ocakları eski Genel Başkanı Muharrem Şemşek’in de bulunduğu bazı çalışanların gözaltına alındığı belirtilir (TBMM Tutanak, 1978). Şemşek ve diğer şüpheliler daha sonra serbest bırakılırlar ve Fendoğlu suikastı faili meçhul olarak sonuçlanır.
GazeteMilliyet, 21 Nisan 1978, s. 8
Milliyet: “Malatya’da gözaltına alınan 200 kişiden 14’ü tutuklandı” · 21 Nisan 1978
“Malatya’da gözaltına alınan 200 kişiden 14’ü tutuklandı”
Belgeyi gör →Nisan 1978’de Malatya’da yaşanan olaylar, benzer mekanizma ile daha sonra yaşanacak olayların ve katliamların prototipi işlevini görmüştür denilebilir.
-
3-4 Eylül 1978’de Sivas’ta, camilerden ve hoparlörlerden “Aleviler camilere saldırıyor, dindaşlarımızı katlediyor” diye anonslar yapılmasıyla tırmandırılan olaylarda 12 kişi hayatını kaybeder, yüzden fazla kişi yaralanır ve 1000’den fazla ev ve iş yeri tahrip edilir.
-
19-26 Aralık 1978’de Maraş’ta, Çiçek Sineması’na bir bomba atılmasıyla başlatılan olaylarda 120 kişi öldürülür, 1000’den fazla kişi yaralanır, yüzlerce ev ve işyeri yakılarak tahrip edilir.
-
29 Mayıs-3 Temmuz 1980’de Çorum’da, cami hoparlörlerinden yapılan “cami bombalandı”, “sular zehirlendi” anonslarıyla tırmandırılan gerilim sonucunda başlatılan saldırılar sonucu 57 kişi öldürülür, yüzlerce kişi yaralanır ve çok sayıda ev ve işyeri tahrip edilir.
Fendoğlu’nun suikast sonucu öldürülmesinin ardından yerine Belediye Başkan Yardımcısı olan Mehmet Naci Şavata mansup olarak atanır ve 18 Nisan 1978-9 Şubat 1980 tarihleri arasında mansup belediye başkanı olarak görev yapar. Ertelendiği için yapılamayan seçimler ancak 10 Şubat 1980 günü yapılır ve bağımsız aday olan Fendoğlu’nun kardeşi İbrahim Fendoğlu belediye başkanı seçilir.
GazeteMilliyet, 10 Şubat 1980
Milliyet: “Malatya Belediye Başkanı bugün seçiliyor” · 10 Şubat 1980
“Bir suikast sonucu ölen Hamid Fendoğlu’ndan boşalan Malatya Belediye Başkanlığı için bugün seçim yapılacaktır.”
Belgeyi gör →2- Bitlis – Muzaffer Geylani’nin Evine Bombalı Saldırı, 1979
28 Eylül 1979 günü Türkiye’nin farklı şehirlerinde kamu görevlilerini ve yerel yöneticileri hedef alan üç ayrı saldırı gerçekleşir. Urfa’nın CHP’li Belediye Başkanı Feridun Yazar ve eşi silahlı saldırıda ağır yaralanırken, Bitlis’in CHP’li Belediye Başkanı Muzaffer Geylani’nin evine patlayıcı madde atılır. Aynı gün Adana Emniyet Müdürü Cevat Yurdakul da aracına düzenlenen silahlı saldırıda öldürülür. Milliyet ertesi gün bu üç olayı birlikte, “Anarşi resmî kişilere doğru tırmanıyor” başlığı altında duyurur. Hedef alınan üç ismin de sol, sosyal demokrat veya demokrat çevrelerle ilişkili siyasal kimlikleriyle öne çıkması dikkat çekicidir.
GazeteMilliyet, 29 Eylül 1979, Yıl 30, Sayı 11465
Milliyet: “Anarşi resmî kişilere doğru tırmanıyor” · 29 Eylül 1979
“Anarşi resmî kişilere doğru tırmanıyor”
Belgeyi gör →Bitlis Belediye Başkanı Muzaffer Geylani, belediye başkanlığı görevine ilk kez 1976 ara seçimiyle CHP’nin adayı olarak gelir. Dönemin Özgürlük Yolu dergisinde Geylani’nin CHP örgütünün yanı sıra ilerici çevrelerin de desteğini aldığı ve seçimin bölgedeki yerleşik muhafazakâr güçlere karşı kazanılmış bir sonuç olarak değerlendirildiği aktarılır (Özgürlük Yolu, 1976: 89).
Geylani, 1977 yerel seçimlerinde yeniden aday olur ve belediye başkanlığını bu kez çok daha yüksek bir oy oranıyla, oyların yaklaşık yüzde 70’ini alarak kazanır. Bu güçlü seçim desteği, Geylani’nin 1979’daki saldırı sırasında Bitlis’te yeni veya geçici bir belediye başkanı değil, birkaç yıldır yerel siyasetin önemli aktörlerinden biri olduğunu göstermektedir.
28 Eylül 1979 gecesi Geylani’nin Bitlis’teki evine patlayıcı madde atılır. Patlama evde ve çevrede maddi hasara yol açar ancak can kaybı veya yaralanma olmaz.
Geylani’nin siyasi yaşamı saldırıdan ve 12 Eylül Darbesi’nden sonra da devam eder. 1984 yerel seçimlerinde SODEP’ten yeniden Bitlis Belediye Başkanı adayı olur ve seçilir. Daha sonra SHP’de siyaset yapar. 1988’de SHP’den ayrılır, 1989 yerel seçimleri öncesinde ANAP’a geçer ve bu partinin adayı olarak Bitlis Belediye Başkanlığını yeniden kazanır.
3- Urfa – Feridun Yazar’a Silahlı Saldırı ve 12 Eylül Sonrası Tutuklanma, 1979–1981
28 Eylül 1979 günü saldırıya uğrayan üçüncü isim 1977 yerel seçimlerinde CHP’nin adayı olarak Urfa Belediye Başkanı seçilen Feridun Yazar’dır. Kürt kimliğiyle bilinen Yazar, 28 Eylül 1979 sabahı eşi Nezihe Yazar ve koruma polisi Halil Karakuş ile birlikte evinden çıkarken iki silahlı kişinin saldırısına uğrar. Bu saldırıda Yazar, eşi ve koruma polisi yaralanırlar. Dönemin basınında saldırının Esir Türkleri Kurtarma Ordusu (ETKO) militanları tarafından gerçekleştirildiği öne sürülse de olay faili meçhul olarak kalır.
GazeteMilliyet, 29 Eylül 1979
Milliyet: “Saldırıya uğrayan CHP’li Urfa Belediye Başkanı ve eşi ağır yaralandı” · 29 Eylül 1979
“Silahlı saldırı olayını ETKO militanlarının düzenlediği öne sürüldü”
Belgeyi gör →Feridun Yazar saldırıdan sonra da belediye başkanlığı görevini sürdürür. 12 Eylül 1980 Darbesi’yle birlikte diğer seçilmiş belediye başkanları gibi görevine son verilir. Daha sonra tutuklanarak Diyarbakır Hapishanesi’ne gönderilir ve üç yıl hapiste tutulur (Arısüt, 2013).
4- Batman – Edip Solmaz’ın Seçilmesi, Öldürülmesi ve Kaymakam Yönetimine Geçiş, 1979
1977’de CHP’nin adayı olarak seçilen Belediye Başkanı Şahabettin Bağdu’nun, Batman’daki Zilan ve Ramanlı çevreleri arasındaki çatışmaların ağırlaşması ve can güvenliğinin tehdit altına girmesi üzerine görevden ayrılmasının ardından, 14 Ekim 1979’da ara seçim yapılır. Bağımsız aday Edip Solmaz, 3.876 oy alarak Adalet Partisi adayı Fahrettin Özdemir’i 199 oy farkla geçer ve belediye başkanı seçilir. Solmaz, dönemin Kürt siyasal hareketinin desteklediği bir adaydır ve belediyeyi yerel aşiret ve ekonomik güç ilişkilerinin etkisinden çıkararak “halk belediyeciliği” çizgisinde yönetmeyi vaat eder.
GazeteBatman, 15 Ekim 1979, Yıl 16, Sayı 2699 (görsel: Dereli, 2023)
Batman: “Bağımsız aday Edip Solmaz Belediye Başkanı seçildi” · 15 Ekim 1979
“Bağımsız aday Edip Solmaz Belediye Başkanı seçildi”
Belgeyi gör →Ancak Solmaz’ın belediye başkanlığı yalnızca 28 gün sürer. 12 Kasım 1979 akşamı evine girerken “kimliği belirlenemeyen kişilerin” açtığı yaylım ateşi sonucu öldürülür. Cinayetin failleri belirlenemez ve olay faili meçhul kalır (Yılmaz, 2024).
GazeteMilliyet, 13 Kasım 1979
Milliyet: “Batman Belediye Başkanı… öldürüldü” · 13 Kasım 1979
“14 ekimde bağımsız belediye başkanı seçilen ve dün akşam evine girerken vurulan Edip Solmaz”
Belgeyi gör →Solmaz’ın öldürülmesinden 25 gün sonra, 7 Aralık 1979 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Yüzbaşı Ahmet Antep hem Batman Kaymakamlığına hem de belediye başkanlığına getirilir. Böylece ara seçimle oluşmuş belediye yönetimi, seçilmiş başkanın öldürülmesinin ardından yeniden merkezi atamayla yönetilmeye başlanır (Yıldız, 2022).
5- Hilvan – Nadir Temel’in Seçilmesi ve Kaymakam Yönetimine Geçiş, 1979–1980
1977 yerel seçimlerinde Adalet Partisi adayı Mehmet Veysi Bayuk Hilvan Belediye Başkanı seçilir. 1978’den itibaren ilçede Süleymanlar aşireti ile Kürt Hareketi arasında ağır silahlı çatışmalar yaşanır. Bayuk, giderek ağırlaşan bu çatışma ortamında belediye başkanlığından istifa eder. Onun istifasının ardından 26 Nisan 1979’da kısa süreli mansup ataması yapılır ve 6 Mayıs 1979’da gerçekleştirilen seçimde bağımsız aday Nadir Temel belediye başkanı seçilir.
Nadir Temel’in seçilmesi, Kürt siyasal hareketinin yerel yönetim alanındaki ilk önemli kazanımı olarak görülmektedir. Temel ile birlikte belediye meclisine seçilen üç kadından biri olan Durre Kaya fiiliyatta “eş başkan” olarak görev yapar. Bu örnek, Kürt Hareketi içinde ilk eş başkanlık uygulaması olarak kabul edilir (Erkan, 2024). Ancak Temel’in görev süresi bir yıldan kısa sürer. Kaynaklara göre Nisan 1980’de Nadir Temel ve belediye meclisi üyeleri görevden alınır ve dönemin Hilvan Kaymakamı Taykan Ataman mansup olarak belediye yönetimine getirilir. Böylece 1979’daki kısa süreli mansup geçişinin ardından seçimle kurulan yerel yönetim de yaklaşık bir yıl sonra merkezî müdahaleyle sona erdirilmiş olur.
Nadir Temel, 12 Eylül 1980 darbesinin ardından tutuklanarak Diyarbakır Hapishanesi’ne gönderilir ve uzunca bir süre tutuklu kalır.
GazeteMilliyet, 21 Mayıs 1981
Milliyet: “Apocular” davasında Nadir Temel’in sorgusu · 21 Mayıs 1981
“Ben de halkın istemi doğrultusunda bağımsız aday oldum, kimse beni aday göstermedi.”
Belgeyi gör →6- Ağrı – Urfan Alpaslan’ın Seçilmesi, Tutuklanması ve Mansup Yönetim, 1979–1980
1977 yerel seçimlerinde Ağrı Belediye Başkanlığını Adalet Partisi adayı Zübeyt Sarı kazanır. 1979’da Sarı’nın koltuğu boşalır (Sarı’nın belediye başkanlığının hangi nedenle sona erdiği henüz netleştirilememiştir). Başkanlığın boşalmasının ardından 14 Ekim 1979’da yapılan ara seçimde, sosyalist Kürt hareketlerinin desteklediği bağımsız aday Urfan Alpaslan belediye başkanı seçilir (Yıldız, 2022).3
Alpaslan’ın görev süresi de uzun sürmez. 7 Nisan 1980’de Ağrı Belediyesi İşletme Binası çevresinde meydana gelen silahlı olaylarda yaşamını yitirenler olur. Güvenlik güçlerinin belediye binasında yaptığı aramada silahlar ele geçirilir ve olayla ilgili soruşturmada Belediye Başkanı Urfan Alpaslan da gözaltına alınır. Alpaslan daha sonra tutuklanarak Erzurum’a gönderilir ve yaklaşık 47 gün tutuklu kalır.
GazeteMilliyet, 3 Ağustos 1980
Milliyet: “Ağrı’da kavga 2 kardeş çocuğu arasında başladı” · 3 Ağustos 1980
“Ağrı’da kavga 2 kardeş çocuğu arasında başladı”
Belgeyi gör →Alpaslan hakkındaki yargılama henüz sonuçlanmadan belediye yönetimine merkezî müdahale gelir. 2 Mayıs 1980 tarih ve 8/809 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla Ağrı Belediyesi için mansup uygulamasına geçilir. Mayıs ayında alınan bir diğer kararla belediye başkanlığı görevinin Ağrı Valisi tarafından yürütülmesi kararlaştırılır.
GazeteMilliyet, 14 Mayıs 1980
Milliyet: “Ağrı Belediye Başkanlığı görevini Vali yürütecek” · 14 Mayıs 1980
“Dün yayınlanan yeni bir kararnameyle bu görevin Ağrı Valisi’nce yürütülmesi uygun görülmüştür.”
Belgeyi gör →Urfan Alpaslan yaklaşık 47 günlük tutukluluğun ardından serbest bırakılmasına rağmen belediye başkanlığı görevine dönemez. Dönemin basınına yaptığı açıklamada, tahliye sonrasında Anayasa gereği görevine başlaması gerektiğini ancak Bakanlar Kurulu’nun “başkanlık boş kalmasın” gerekçesiyle belediye başkanlığı görevini Ağrı Valisi’ne verdiğini belirtir ve bu işleme karşı Danıştay’a başvurduğunu açıklar. Böylece Ağrı örneğinde, hakkında henüz kesinleşmiş bir hüküm bulunmayan seçilmiş bir belediye başkanının tutuklanması, belediyenin merkezî atamayla yönetilmesine gerekçe oluşturmuş; başkan tahliye edildikten sonra da bu uygulama sürdürülmüştür.
Eksik bilgi: 1977’de seçilen Zübeyt Sarı’nın belediye başkanlığı hangi nedenle sona ermiştir?
7- Muradiye – Selahattin Mehmet Ağaoğlu’nun Öldürülmesi ve Mansup Yönetim, 1980
1977 yerel seçimlerinde Muradiye Belediye Başkanlığını MSP adayı Selahattin Mehmet Ağaoğlu kazanır. Ağaoğlu, 21 Mayıs 1980’de Ankara’da kaldığı otelde silahlı saldırı sonucu öldürülür. Cinayetin ardından Muradiye’de Ağaoğlu ve Çelik aile/aşiret çevreleri arasındaki gerginlik yaşanır ve silahlı çatışmalar başlar. Eski CHP Belediye Başkanı Süleyman Çelik ve kardeşi Beşir Çelik’e yönelik saldırıda Beşir Çelik öldürülür, Süleyman Çelik ağır yaralanır. Aynı gün Ağaoğlu cinayetinin zanlısı olarak arandığı belirtilen Kemal Turna da öldürülür. Dönemin Van Valisi olayları iki aşiret arasındaki husumetle ilişkilendirir.
GazeteMilliyet, 27 Mayıs 1980
Milliyet: Muradiye’de iki aşiret arasındaki çatışma · 27 Mayıs 1980
“Van Valisi, olayların 2 aşiret arasındaki husumetten meydana geldiğini ve durumun sakin olduğunu söyledi”
Belgeyi gör →Ağaoğlu cinayeti daha sonraki yıllarda KAWA davasının da konusu olur ve bazı sanıklar cinayet nedeniyle mahkûm edilirler. Ancak sanıklar, cinayetin yerel aşiret husumetleriyle bağlantılı olabileceğini ileri sürerek bu suçlamaları reddederler (Cumhuriyet, 23 Eylül 1983).
31 Temmuz 1980’de alınan kararla Muradiye Belediyesi’nde mansup yönetime geçilir.
Eksik bilgi: Selahattin Ağaoğlu cinayetinin arkasındaki yapı ve yerel aşiret çatışmalarıyla ilişkisi netleştirilememiştir. Ayrıca 31 Temmuz 1980 tarihli mansup kararının ardından Muradiye Belediye Başkanlığına kimin getirildiğine dair bilgiye ulaşılamamıştır.
8- Siverek – Suat Karataş’ın Öldürülmesi ve Mansup Yönetim, 1980
1977 yerel seçimlerinde Siverek Belediye Başkanlığını CHP adayı Suat Karataş kazanır. Karataş, dönemin Kürt siyasal hareketlerinden DDKD’nin desteklediği adaylardan biri olarak da anılmaktadır (Temel, 2023). Basında çıkan haberlere göre görev süresinin son döneminde ciddi tehditlerle karşı karşıya kaldığı için yaklaşık on ay boyunca belediye binasına gitmez, belediye işlerini evinden yürütür ve evinin pencerelerini güvenlik gerekçesiyle tuğlayla ördürür.
GazeteMilliyet, 19 Haziran 1980
Milliyet: “CHP Siverek Belediye Başkanı öldürüldü” · 19 Haziran 1980
“Evinin pencerelerini tuğla ile ördüren Belediye Başkanı Suat Karataş, on aydan beri belediyeye uğramamakta ve belediye işlerini evinden yürütmekteydi.”
Belgeyi gör →Karataş, 18 Haziran 1980 günü evinin bodrum duvarını delerek içeri giren ve pusu kuran kişiler tarafından açılan yaylım ateşi sonucu evinin bahçesinde öldürülür. Saldırının failleri belirlenemez.
Karataş’ın öldürülmesinin ardından Siverek Belediyesi bir süre Eyyüp Seyfioğlu, Halil Hazer ve Ali Ballı (Kanık) tarafından vekâleten yönetilir. 14 Temmuz 1980 tarih ve 8/1265 sayılı kararın ardından ise Siverek’te mansup yönetime geçilir. Siverek Belediyesi’nin kendi tarihçesine göre bu dönemde ilk olarak Kaymakam Ahmet Özyurt mansup belediye başkanı olarak görev yapar.
Böylece Siverek’te de seçilmiş belediye başkanının öldürülmesini kısa süre içinde merkezî atama izler. Batman örneğinde olduğu gibi burada da siyasal şiddet ile mansup yönetim arasında doğrudan bir ardışıklık ortaya çıkar. Ancak Siverek vakasının ayırt edici yönü, Suat Karataş’ın öldürülmeden çok önce fiilen belediye binasına gidemeyecek kadar ağır bir güvenlik tehdidi altında bulunmasıdır.
9- Fatsa – Fikri Sönmez’in Gözaltına Alınması ve Mansup Yönetim, 1980
1979’da Belediye Başkanı Nazmiye Komitoğlu’nun ölümünün ardından Fatsa’da ara seçim yapılır. 14 Ekim 1979 tarihindeki seçimi, Devrimci Yol çevresinin desteklediği bağımsız aday Fikri Sönmez kazanır. Sönmez’in belediye başkanlığı döneminde mahallelerde halk komiteleri oluşturulur ve halkın doğrudan katılımını esas alan bir yerel yönetim modeli uygulanmaya başlanır. Bu deneyim kısa süre içinde basında kendisine oldukça geniş yer bulmaya başlar ve “kurtarılmış bölge” eleştirileriyle beraber siyasal tartışmanın konusu haline gelir.
GazeteMilliyet, 10 Temmuz 1980
Milliyet: “Fatsa’da 11 halk komitesi var” · 10 Temmuz 1980
“Fatsa’da 11 halk komitesi var”
Belgeyi gör →1980 yazına gelindiğinde Fatsa, merkezi hükümetin ve güvenlik bürokrasisinin yoğun biçimde gündemine girer. Temmuz ayına gelindiğinde bir operasyon beklentisi yüksektir. 9 Temmuz tarihli gazetelere bölgeye 50 tank ve ek askeri birlikler sevk edildiği haberi yansır. Ayrıca Genelkurmay Başkanı Kenan Evren de aynı gün beraberindeki kuvvet komutanlarıyla bölgeye gider. Operasyondan sadece iki gün önce Evren’in beraberinde diğer kuvvet komutanlarıyla birlikte Ordu’da olması, Fatsa’ya uğrayarak bölgeye sevk edilen askerî birlikleri denetlemesi, ardından da Ordu Valiliği’nde bir brifinge katılması operasyonun açıktan ilanı gibidir.
GazeteMilliyet, 9 Temmuz 1980
Milliyet: “Çorum’dan sonra gözler Fatsa’da” · 9 Temmuz 1980
“Çorum’dan sonra gözler Fatsa’da”
Belgeyi gör →11 Temmuz 1980 sabahı askerî birlikler ve polis tarafından “Nokta Operasyonu” adı verilen geniş çaplı bir operasyon başlatılır. Milliyet, operasyonun Bakanlar Kurulu’nun “küçük terör odaklarına baskınlar yapılması” yönündeki kararının ilk uygulaması olduğunu ve aralarında Belediye Başkanı Fikri Sönmez’in de bulunduğu yaklaşık 300 kişinin gözaltına alındığını yazar.
Sönmez’in gözaltına alınmasının ardından belediye yönetimi önce Belediye Başkan Yardımcısı Selahattin Külçeci’ye bırakılır. Cumhuriyet, operasyonun hemen ardından Külçeci’nin belediye başkanlığına vekâlet edeceğini bildirir. Külçeci kısa süre sonra görevden ayrılır ve AP’li belediye meclis üyesi Hikmet Altıntaş başkanvekilliğini üstlenir ancak o da kısa süre içinde istifa eder.
Belediye meclisinin yeni bir başkanvekili seçmesi gündemdeyken, İçişleri Bakanlığı’nın 29 Temmuz tarihli ve 7103 sayılı yazısı üzerine Bakanlar Kurulu 31 Temmuz 1980’de Fatsa Belediye Başkanlığı görevinin “mansup belediye başkanı eliyle” yürütülmesine karar verir. 7/1398 sayılı karar, 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun 94. maddesinin (B) ve (C) fıkralarına dayanır. Fatsa Kaymakamı Sami Durukan belediye başkanlığı görevini de yürütmeye başlar (Durukan, 25 Mart 1984 yerel seçimlerine kadar bu görevi yürütür). Böylece seçilmiş belediye başkanının güvenlik operasyonuyla etkisizleştirilmesinin ardından, belediye meclisinin kendi içinden geçici yönetim oluşturma imkânı da merkezî atamayla sona erdirilir.
Resmi GazeteResmi Gazete, 2 Ağustos 1980, Karar Sayısı 7/1398
7/1398 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı · 31 Temmuz 1980
“Ordu İli Fatsa İlçesi Belediye Başkanlığı görevinin mansup Belediye Başkanı eliyle yürütülmesi; İçişleri Bakanlığının 29/7/1980 tarihli ve 7103 sayılı yazısı üzerine, 3/4/1930 tarihli ve 1580 sayılı Kanunun 94 üncü maddesinin (B) ve (C) fıkralarına göre, Bakanlar Kurulunca 31/7/1980 tarihinde kararlaştırılmıştır.”
Belgeyi gör →Fatsa vakası, dönemin diğer mansup örneklerinden farklı bir müdahale biçimini göstermektedir. Burada, görevdeki seçilmiş başkan tüm ilçeyi kapsayan geniş çaplı bir güvenlik operasyonuyla yüzlerce kişiyle birlikte gözaltına alınmış, ardından belediye yönetimi kısa süreli vekâletlerin ardından mansup sisteme geçirilmiştir. Bu yönüyle Fatsa, 1978–1980 döneminde siyasal şiddet, tutuklama ve merkezî atamanın farklı biçimlerde yerel yönetimlere müdahale araçları haline geldiği genel tablonun özgün örneklerinden biridir.
Dönemin Başbakanı Süleyman Demirel’in şu sözleri ise hükümetin Fatsa’yı nasıl tanımladığını ve müdahaleyi hangi siyasal çerçeve içinde gerekçelendirdiğini göstermektedir:
“Fatsa’da meydana gelen olay, Fatsa Cumhuriyeti olayıdır. Orada devlet yoktur. Seyirci kalmıştır. Henüz Fatsa’nın başındayız. Kökünde Kızıldere vardır. Bu mesele yarım bırakılamaz. Bırakılırsa yüz Fatsa çıkar. Tehlike büyümeden önlenmelidir.” — (Çelen, 2011: 561-562)
Fatsa’ya düzenlenen askerî operasyon sırasında gözaltına alınan ve ardından tutuklanan Fikri Sönmez, yaklaşık beş yıl hapishanede kaldıktan sonra 4 Mayıs 1985’te yaşamını yitirir.4
Diğer kısa süreli mansup uygulamaları
Bunların dışında 1979 yılında, belediye başkanlıklarının ölüm, istifa veya başka nedenlerle boşalması ve ara seçimlerin ertelenmesi üzerine kısa süreli mansup uygulamalarına da başvurulur:
-
Cihanbeyli: CHP’li Belediye Başkanı Halil Kadıoğlu’nun trafik kazasında yaşamını yitirmesinin ardından belediye başkanlığı boşalır. Ara seçime kadar mansup uygulamasına gidilir. 14 Ekim 1979’da yapılan seçimi AP adayı Halil Torun kazanır.
-
Lapseki: Belediye Başkanı Zekiye Gülsen, Cumhuriyet Senatosu seçimlerine katılmak amacıyla görevinden istifa eder. Başkanlığın boşalmasının ardından belediye bir süre mansup başkan tarafından yönetilir. 14 Ekim 1979’daki ara seçimi AP adayı Mustafa Bilgin kazanır.
-
Sarıköy: Belediye başkanlığının boşalmasının ardından 23 Temmuz 1979 tarihli kararla mansup uygulamasına geçilir. Ara seçim daha sonraki seçim takvimiyle birleştirilir. Başkanlığın hangi nedenle boşaldığı henüz netleştirilememiştir.
-
Tutak: 1977 yerel seçimlerinde bağımsız aday Abdülkadir Kılıç belediye başkanı seçilir. 1979’da belediye başkanlığı seçimi ertelenir ve mansup uygulamasına gidilir. Abdülkadir Kılıç’ın görev süresinin hangi nedenle sona erdiği henüz belirlenememiştir.
Bu örnekler, dönemin diğer vakalarından farklı olarak doğrudan siyasal şiddet, tutuklama veya görevden alma ile değil, boşalan belediye başkanlıklarının ara seçime kadar merkezden atanan kişilerce yönetilmesiyle ilgilidir.
1977 seçimlerinden itibaren Kürt hareketinin ve sol/devrimci hareketlerin siyasal faaliyetlerini artırması, toplumsal tabanlarını genişletmesi ve yerel yönetimlerde de görünür hale gelmesi, aynı dönemde giderek ağırlaşan siyasal çatışma ve şiddet ortamının önemli unsurlarından biri olur. Tutuklama ve baskılara yeni müdahale biçimleri eşlik eder. Sivas, Maraş ve Çorum’da kitlesel katliamlar yaşanır, dönemin siyasal tartışmalarında kontrgerilla olarak adlandırılan yöntem ve yapılanmalara ilişkin iddialar giderek daha görünür hale gelir. Yerel yönetimler de bu süreçten payına düşeni alır.
Kürt hareketinin ve sol/devrimci güçlerin belediye başkanlıkları kazandığı ve “halkçı belediyecilik” uygulamalarına yöneldiği yerlerde belediyelere yönelik müdahaleler de belirgin biçimde sertleşir. Kürt coğrafyası başta olmak üzere mansup uygulaması yeniden yaygınlaşırken, seçilmiş belediye başkanları tutuklanır, güvenlik operasyonlarıyla görev yapamaz hale getirilir. Bazı belediye başkanları ise silahlı ve bombalı saldırıların hedefi olur, öldürülür.
1978–1980 arasında yükselen siyasal şiddet bir yandan muhalefetin hareket alanını daraltırken, diğer yandan askerî müdahaleyi meşrulaştırmak için kullanılabilecek bir “düzen ve güvenlik” krizini derinleştirir. 12 Eylül 1980 Darbesi ile birlikte, bu dönemde tek tek belediyelerde görülen görevden alma, mansup atama ve seçilmiş yerel yönetimleri etkisizleştirme uygulamaları artık istisnai olmaktan çıkar ve ülke çapında genelleştirilir.
Notlar
-
Kürt hareketinin ilk belediye başkanlıklarını kazandığı bu dönem, ANF’de “Kürt Özgürlük Hareketi 1979 seçimlerini nasıl kazandı?” başlıklı bir makalede anlatılmaktadır (ANF, 2023). ↩
-
Muhsin Yazıcıoğlu, kendisi ile yapılan röportajda “O yıllardaki hangi olaylar için ‘Kontrgerillanın eylemidir’ dersiniz?” diye sorulduğunda şu cevabı verir: “Malatya Belediye Başkanı Hamit Fendoğlu suikastı, Ticari Bilimler Akademisi’nde patlayan bombalar, Çorum ve Kahramanmaraş olayları. Bunlar bin kere altını çizerim, ideolojik grupların siyasi mahiyetli işi değil.” (Kılıç, 2008) ↩
-
Bazı kaynaklarda Belediye Başkanının adı “Urfan” değil “Orhan” olarak anılmaktadır. ↩
-
Fikri Sönmez ve Fatsa’ya ilişkin Mehmet Ali Birand’ın hazırladığı 32. Gün programında bir bölüm bulunmaktadır ve internette erişilebilir durumdadır (Birand, 2019). ↩