Sandıktan Kayyuma · 1984–1994
1984 – 1994
Görevden Uzaklaştırmalar
Anayasal görevden uzaklaştırma yetkisi ve muhalefete karşı kullanımı
Görevden Uzaklaştırma Uygulamalarının Yeniden Yaygınlaşması
1984 Seçimleri Sonrası Görevden Uzaklaştırmalar
12 Eylül Darbesi’nin ardından 25 Mart 1984 tarihinde ilk yerel seçimler gerçekleşir. Yapılan yerel seçimler sonucunda Anavatan Partisi (ANAP) oyların yüzde 43.17’sini alarak birinci parti olur ve üç büyükşehir belediyesinin tamamını ve belediyelerin yarısından fazlasını kazanır.1
25 Mart 1984 yerel seçim sonuçları
| Parti | Oy sayısı* | Oy oranı (%) | Kazanılan başkanlık* | Başkanlık oranı (%) |
|---|---|---|---|---|
| Anavatan Partisi | 4.296.399 | 43,17 | 868 | 51,06 |
| Sosyal Demokrasi Partisi | 2.469.334 | 24,81 | 280 | 16,47 |
| Doğru Yol Partisi | 1.179.082 | 11,85 | 233 | 13,71 |
| Halkçı Parti | 775.123 | 7,79 | 92 | 5,41 |
| Milliyetçi Demokrasi Partisi | 542.091 | 5,45 | 105 | 6,18 |
| Refah Partisi | 372.948 | 3,75 | 16 | 0,94 |
| Bağımsızlar | 317.871 | 3,19 | 106 | 6,24 |
| Toplam (geçerli oy) | 9.952.848 | 100 | 1.700 | 100 |
1984 seçimlerinin ardından bir sonraki seçimin yapıldığı 1989 yılına kadar 18 belediye başkanı görevden uzaklaştırılır. Bazı araştırmalara göre bunların hiçbiri görevine iade edilmez (aşağıdaki tabloda görülebileceği gibi) (Çelik, 2005: 148). Ancak gazete taramaları göstermektedir ki Danıştay kararlarıyla görevlerine dönen belediye başkanları vardır2:
1984–1989 yılları arasında görevden uzaklaştırılan belediye başkanları
| Siyasal partiler | Görevden alınanlar | İade edilenler |
|---|---|---|
| ANAP | 10 | 0 |
| DYP | 2 | 0 |
| SODEP | 5 | 0 |
| Bağımsız | 1 | 0 |
| Toplam | 18 | 0 |
1984-1989 dönemine ilişkin olarak mansup belediye başkanlığına dair herhangi bir veri yok. Bu durum, 12 Eylül 1980 Darbesi’nin yerel siyaset üzerindeki yıkıcı etkisinin bu dönemde ayrıca mansup belediye başkanlığı uygulamasına ihtiyaç bırakmamış olmasıyla açıklanabilir. Görevden uzaklaştırmaların ANAP’ın iktidarda olduğu ve belediyelerin yarısından fazlasını yönettiği bu dönemde sistematik biçimde muhalefete yönelmiş bir baskı aracı olarak kullanıldığı söylenemez. 18 görevden uzaklaştırmanın 10’unun ANAP’lı belediyelere yönelik olması bu durumun bir göstergesi olarak görülebilir.
1989 Seçimleri Sonrası Görevden Uzaklaştırmalar
1989 yılında gerçekleşen yerel seçimlerde SHP (Sosyaldemokrat Halkçı Parti - 1985’te SODEP ile Halkçı Parti’nin birleşmesiyle kurulmuştur) büyük bir atılım yaparak birinci parti olur. 8 büyükşehir belediyesinden başta İstanbul, Ankara ve İzmir olmak üzere 6 tanesini ve toplam 1984 belediyenin de 652’sini kazanır.3
26 Mart 1989 yerel seçim sonuçları
| Parti | Oy sayısı* | Oy oranı (%) | Kazanılan başkanlık* | Başkanlık oranı (%) |
|---|---|---|---|---|
| Sosyaldemokrat Halkçı Parti | 4.402.700 | 32,78 | 652 | 32,86 |
| Anavatan Partisi | 3.178.504 | 23,66 | 570 | 28,73 |
| Doğru Yol Partisi | 3.155.324 | 23,49 | 550 | 27,72 |
| Refah Partisi | 1.175.976 | 8,75 | 74 | 3,73 |
| Demokratik Sol Parti | 870.408 | 6,48 | 37 | 1,86 |
| Milliyetçi Çalışma Partisi | 406.120 | 3,02 | 24 | 1,21 |
| Bağımsızlar | 176.620 | 1,31 | 70 | 3,53 |
| Islahatçı Demokrasi Partisi | 67.189 | 0,50 | 7 | 0,35 |
| Toplam (geçerli oy) | 13.432.841 | 100 | 1.984 | 100 |
ANAP hala iktidarda olmasına rağmen bir önceki yerel seçimlerde kazandığı birçok belediyeyi kaybetmiştir. Bu durum siyasal iktidarın belediyelere yönelik müdahalelerine de zemin hazırlar. 1989 yerel seçimlerinden 1 Nisan 1991 tarihine kadar 24 belediye başkanı görevden alınır ve bunların 18’i mahkeme kararlarıyla görevlerine iade edilirler. Önceki 5 yıl içinde 18 belediye başkanı görevden alınır ve hiçbiri görevine iade edilmezken, 1989 yerel seçimlerinde büyük gerileme yaşayan ANAP’ın iktidarda kaldığı (ANAP, 1991 yılı Kasım ayında iktidardan düşer) 2 sene içinde 24 belediye başkanı görevden alınır ve bunların büyük kısmı görevine iade edilir. Burada çarpıcı olan bilgi ise görevden alınan belediye başkanlarının biri hariç tamamının muhalefet partilerine üye olmasıdır. SHP’den 12, DYP’den 10, IDP’den 1 belediye başkanı görevden alınır.
1989–1991 yılları arasında görevden uzaklaştırılan belediye başkanları (Çelik, 2005: 148)
| Siyasal partiler | Görevden alınanlar | İade edilenler |
|---|---|---|
| SHP | 12 | 10 |
| DYP | 10 | 6 |
| ANAP | 1 | 1 |
| IDP | 1 | 1 |
| Toplam | 24 | 18 |
Bu tablo, iktidarda olmasına rağmen belediye seçimlerinde muhalefet partilerinin gerisine düşen ANAP’ın İçişleri Bakanı’nın görevden uzaklaştırma yetkisini muhalefete karşı yoğun bir şekilde kullandığını göstermektedir. Görevden uzaklaştırılan belediye başkanlarının dörtte üçünün yargı yoluyla göreve dönmesi de bu yetkinin “usulsüz” ve muhalefete karşı bir “sopa” olarak kullanıldığının göstergesi olarak görülebilir.
GazeteMilliyet, 24 Kasım 1990
Milliyet: “İktidardan 16 başkana engel” · 24 Kasım 1990
“Yargı kararına rağmen muhalefet partili belediye başkanları görevlerine iade edilmiyorlar”
Belgeyi gör →Dönemin iktidarı ANAP’ın, belediye başkanlarının görevden uzaklaştırılması yetkisini muhalefete karşı bir “sopa” olarak kullandığının bir başka göstergesi de yerel seçimlerden sonra Kasım 1990’a kadar geçen yaklaşık 2 yıllık süre içinde 200 belediye başkanı hakkında soruşturma açılmasıdır (Milliyet, 4 Kasım 1990). Soruşturmalar ve görevden almalarla muhalefet partilerinin belediye başkanları çalışamaz hale getirilmek istenmiştir.
GazeteMilliyet, 4 Kasım 1990
Milliyet: “200 başkana soruşturma” · 4 Kasım 1990
“Yerel seçimlerden sonra çoğunluğu muhalefet partisinden yaklaşık 200 belediye başkanı hakkında soruşturma açıldı. 11 başkan görevden alındı.”
Belgeyi gör →20 Kasım 1991 tarihinde ANAP iktidarını kaybeder ve yerine DYP-SHP koalisyon hükümeti kurulur. Nisan – Kasım aralığında 7 ay ANAP’ın sonrasında ise DYP-SHP koalisyonunun iktidarda olduğu bu dönemde ise aşağıdaki görevden almalar yaşanır.
1 Nisan 1991 – 27 Ocak 1994 tarihleri arasında görevden uzaklaştırılan belediye başkanları (Çelik’in çalışmalarından yola çıkılarak yazar tarafından derlenmiştir (Çelik, 2005))
| Siyasal partiler | Görevden alınanlar | İade edilenler |
|---|---|---|
| ANAP | 14 | 9 |
| Bağımsız | 4 | 1 |
| RP | 3 | 2 |
| SHP | 2 | 1 |
| IDP | 2 | 1 |
| DYP | 0 | 2 |
| Toplam | 25 | 16 |
DYP-SHP iktidarıyla büyük oranda örtüşen bu dönemdeki görevden almalara bakıldığında ise 25 görevden almanın 2 SHP’li dışındaki tamamının muhalefete ait olduğu, DYP’den hiç görevden alma olmamasına rağmen ANAP döneminde görevden alınan 2 belediye başkanının da göreve iade edildiği görülüyor. 25 görevden almanın (önceki dönem görevden alınmasına rağmen bu dönem iade edilen 2 DYP’li hariç) 14’ünün göreve iade edildiği de bir başka tespit olarak göze çarpıyor. Bu tabloya bakıldığında da ANAP dönemindeki kadar boyutlu olmasa da İçişleri Bakanlığı yetkilerinin muhalefete karşı baskı unsuru olarak kullanıldığı görülmektedir.
GazeteMilliyet, 15 Şubat 1992
Milliyet: “ANAP’lı Başkan’a uzaklaştırma” · 15 Şubat 1992
“Tokat’ın Başçiftlik ilçesi ANAP’lı Belediye Başkanı Ali Kapusuz, geçici olarak görevinden uzaklaştırıldı.”
Belgeyi gör →GazeteMilliyet, 15 Ağustos 1992
Milliyet: “Görevden alındı” (Kozaklı) · 15 Ağustos 1992
“Nevşehir’e bağlı Kozaklı ilçesinde RP’den seçimlere katılan daha sonra bağımsız olan Belediye Başkanı İbrahim Ünal, görevden alındı.”
Belgeyi gör →GazeteMilliyet, 15 Aralık 1992
Milliyet: “Patnos Belediye Başkanı görevden alındı” · 15 Aralık 1992
“Ağrı’nın Patnos ilçesi Belediye Başkanı İhsan Çelik, İçişleri Bakanlığı tarafından, Patnos’un teröristler tarafından basılmasında rol oynadığı, PKK’ya yardım ve yataklık ettiği iddiasıyla görevinden alındı.”
Belgeyi gör →Eksik bilgi: Bu dönem görevden alınan belediye başkanlarının listesine ulaşılamamıştır.
Notlar
-
*Oy sayıları, toplam geçerli oy ve kazanılan başkanlık sayıları Vikipedi’den alınmıştır (Türkçe Vikipedi, “1984 Türkiye yerel seçimleri” maddesi). YSK’nın 25 Mart 1984 Belediye Başkanlığı Seçimi Sonuçları belgesi yalnızca il toplamlarını vermekte, Türkiye toplamı ve kazanılan başkanlık sayılarını içermemektedir. Oranlar tablodaki toplamlar üzerinden hesaplanmıştır ve Vikipedi’deki oranlarla örtüşmektedir. Bu seçimde ilk kez yapılan İstanbul, Ankara ve İzmir büyükşehir belediye başkanlığı oylarının tabloya dahil olup olmadığı Vikipedi’de belirtilmemektedir. Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) ile Halkçı Parti (HP), 1985’te birleşerek Sosyaldemokrat Halkçı Parti’yi (SHP) kurmuştur. ↩
-
Çelik’in tablosunda 1984–1989 arasında görevden uzaklaştırılan başkanlardan hiçbirinin iadesi görünmez (Çelik, 2005: 148). Oysa dönemin gazete kupürlerine göre Marmaris Belediye Başkanı Muharrem Elgin, İzmir Merkez İlçe Belediye Başkanı Süha Baykal ve Gölbaşı Belediye Başkanı Mümtaz Sarıtaş, Danıştay kararlarıyla en az bir kez göreve dönmüştür. Milliyet’in 28 Temmuz 1988 tarihli haberine göre ise Mart 1984–Temmuz 1988 tarihleri arasında 67 başkan “çeşitli nedenlerle” seçimsiz olarak değişmiş, bunların bazıları kendilerini Danıştay kanalıyla aklayarak görevlerine geri dönmüştür. ↩
-
*Oy sayıları, toplam geçerli oy ve kazanılan başkanlık sayıları Vikipedi’den alınmıştır (Türkçe Vikipedi, “1989 Türkiye yerel seçimleri” maddesi). YSK’nın 26 Mart 1989 Belediye Başkanlığı Seçimi Sonuçları belgesi yalnızca il toplamlarını vermekte, Türkiye toplamı ve kazanılan başkanlık sayılarını içermemektedir. Oranlar tablodaki toplamlar üzerinden hesaplanmıştır. Vikipedi’ye göre il merkezi belediye başkanlıklarının 39’unu SHP, 16’sını DYP, 5’ini RP, 3’ünü ANAP, 3’ünü MÇP kazanmış, 1’inde (Tunceli) bağımsız aday seçilmiştir. Büyükşehir belediye başkanlığı oylarının tabloya dahil olup olmadığı Vikipedi’de belirtilmemektedir. Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP, 1985-1995), 2002’de kurulan Sosyaldemokrat Halk Partisi ile karıştırılmamalıdır. ↩