↑↓ seç↵ açCtrlK aç/kapat

Sandıktan Kayyuma · 1980–1984

1980 – 1984

12 Eylül

Bütün seçilmiş yerel yönetimlerin tasfiyesi

12 Eylül 1980 Darbesi ve Toptancı Kayyum Uygulamaları

12 Eylül 1980 Darbesi ile birlikte “kayyum” sözü gündelik yaşantının bir parçası haline gelir. Darbeyle aynı gün Milli Güvenlik Konseyi’nin yedi numaralı bildirisiyle siyasi partilerin ve 14 Eylül tarihli ve 8 numaralı kararıyla da sendika, federasyon ve konfederasyonların faaliyetleri tamamen durdurulurken, 10 Ekim tarihinde kabul edilen kanunla da bunun yasal kılıfı oluşturulur ve “faaliyetleri durdurulan siyasi partiler” ile “dernek, birlik, sendika, federasyon ve konfederasyonlara” kayyum atanır (Yörür, 2024). 12 Eylül’ün ardından gündeme getirilen Kayyum uygulamasının yaygınlığına bakıldığında siyasal yaşantının neredeyse tamamının kontrol altına alınmaya çalışıldığı görülmektedir.

Resmi GazeteResmi Gazete, 11 Ekim 1980, Sayı 17132, Kanun No. 2316

2316 Sayılı Kanun: Faaliyetleri Durdurulan Sendika, Federasyon ve Konfederasyonlara Kayyım Tayini Hakkında Kanun · 10 Ekim 1980

“Faaliyetlerinin durdurulması bir aydan fazla sürmüş bulunan sendika, federasyon ve konfederasyonların, sendikal faaliyetleri hariç olmak üzere, kanun ve tüzükleri hükümlerine uygun olarak mallarının idaresi, menfaatlerinin korunması […] bir veya üç kayyım tarafından sağlanır.”

Belgeyi gör →

GazeteMilliyet, 11 Ekim 1980

Milliyet: “Sendika, federasyon ve konfederasyonlar için kayyum tayin edilmesi kararlaştırıldı” · 11 Ekim 1980

“Millî Güvenlik Konseyi, faaliyetlerinin durdurulması bir aydan fazla sürmüş bulunan sendika, federasyon ve konfederasyonların mallarının idaresi, menfaatlerinin korunması için kayyum tayin edilmesine ilişkin yasa teklifini kabul etmiştir.”

Belgeyi gör →

GazeteMilliyet, 12 Ekim 1980

Milliyet: “Faaliyetleri durdurulan siyasî partilere kayyum atanacak” · 12 Ekim 1980

“Faaliyetleri durdurulan siyasî partilere kayyum tayin edileceği ve bu kayyumların partilerin mallarının idaresini yürüteceği öğrenilmiştir.”

Belgeyi gör →

GazeteMilliyet, 28 Ekim 1980

Milliyet: “Kayyum Tayini Yasası kabul edildi” · 28 Ekim 1980

“Kayyumlar, partilerin ve diğer kuruluşların mallarının idaresi, mal varlıklarına ilişkin menfaatlerinin korunması görevini yerine getirecek”

Belgeyi gör →

Kayyum Tayini Yasası’nın kabulünden bir ay sonra da kayyum atamaları başlar. Parti, dernek, birlik, sendika, federasyon ve konfederasyonlara atanan kayyumlar, bu kurumların tüm mal varlıklarını idare etmesinin yanı sıra birçok çalışanın da işine son verirler.

GazeteMilliyet, 5 Ocak 1981

Milliyet: “AP ve CHP’de kayyum heyeti, bazı personelin işine son verdi” · 5 Ocak 1981

“AP ve CHP genel merkezlerine de tayin edilen kayyum heyetlerinin, parti genel merkezinde görevli bazı personelin işine son verdiği öğrenilmiştir.”

Belgeyi gör →

Söz konusu olan belediyeler olduğunda ise 12 Eylül darbe yönetimi, tıpkı 27 Mayıs darbesinde olduğu gibi bütün belediye başkanlarını görevden alır ve yerlerine kayyum atar. Darbeyle aynı gün bütün belediye başkanlarının görevlerine son verilirken darbeden 13 gün sonra 25 Eylül 1980 tarihinde kabul edilen 2303 sayılı “3 Nisan 1930 Tarih ve 1580 Sayılı Belediye Kanununa Ek Kanun” adını taşıyan Kanun’la da bunun yasal kılıfı uydurulur.

Resmi GazeteResmi Gazete, 29 Eylül 1980, Kanun No. 2303

2303 Sayılı Kanun: 1580 Sayılı Belediye Kanununa Ek Kanun · 25 Eylül 1980

“GEÇİCİ MADDE 1. — 12 Eylül 1980 tarihinden itibaren mevcut belediye meclisleri feshedilmiş ve belediye başkanları görevden alınmıştır.”

Belgeyi gör →

Belediyelere atanan kayyumlar 25 Mart 1984 tarihinde yapılan yerel yönetim seçimlerine kadar görevlerinde kalırlar.

Darbe yönetiminin belediyelere müdahalesi bütün seçilmiş belediye başkanlarının görevden alınmasıyla sınırlı kalmaz. Kürt siyasal hareketi ve sol/devrimci, demokrat çevrelerle ilişkili bazı belediye başkanları ayrıca gözaltına alınır ve tutuklanırlar. Diyarbakır Belediye Başkanı Mehdi Zana, Urfa Belediye Başkanı Feridun Yazar, Lice Belediye Başkanı Nazmi Balkaş ve Cizre Belediye Başkanı Sabri Vesek darbe döneminde tutuklanan belediye başkanları arasındadır.1 Hilvan’da daha darbeden önce görevden alınarak yerine kaymakam atanmış olan Nadir Temel de 12 Eylül sonrasında tutuklanarak Diyarbakır Cezaevi’ne gönderilir. Böylece darbe, bir yandan bütün seçilmiş yerel yönetimleri toptan ortadan kaldırırken, diğer yandan Kürt ve sol siyasal hareketlerle özdeşleşmiş bazı yerel yöneticilere yönelik daha doğrudan bir cezalandırma pratiği de uygular.

GazeteMilliyet, 27 Ekim 1983

Milliyet: “Mehdi Zana 24 yıla mahkûm oldu” · 27 Ekim 1983

“Diyarbakır eski belediye başkanı Mehdi Zana, 24 yıl hapis cezasına çarptırıldı.”

Belgeyi gör →

12 Eylül Darbesi’nin günümüze kadar etkileri yaşanacak olan önemli sonuçlarından biri de 12 Eylül Anayasası olur. 1982 Anayasası’nda merkezi idarenin belediyeler üzerindeki vesayet yetkisi açık bir şekilde tarif edilir ve İçişleri Bakanlığı’nın “hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan” belediye başkanlarını görevden uzaklaştırma yetkisi doğrudan Anayasa’da kendisine yer bulur:

Madde 127

… Mahalli idarelerin seçilmiş organlarının, organlık sıfatını kazanmalarına ilişkin itirazların çözümü ve kaybetmeleri, konusundaki denetim yargı yolu ile olur. Ancak, görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan mahalli idare organları veya bu organların üyelerini, İçişleri Bakanı, geçici bir tedbir olarak, kesin hükme kadar uzaklaştırabilir.

Merkezi idare, mahalli idareler üzerinde, mahalli hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahalli ihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıyla, kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idari vesayet yetkisine sahiptir…

Anayasa’da tarif edilen bu vesayet yetkisi günümüze kadar süren görevden uzaklaştırmaların hukuki dayanağını da oluşturur.

Notlar

  1. Mehdi Zana, “Bekle Diyarbakır” adlı kitabında belediye başkanlığı ve tutukluluk dönemini anlatmaktadır (Zana, 1991). ↩

Kaynak göster