↑↓ seç↵ açCtrlK aç/kapat

Sandıktan Kayyuma

Genel Değerlendirme

Bu çalışmada ele alınan yaklaşık yüz yıllık dönem, Türkiye’de seçilmiş yerel yönetimlere yönelik merkezî müdahalenin ne yalnızca son yıllara ne de bugün “kayyum” adıyla bilinen uygulamaya özgü olduğunu gösterir. 1930 tarihli Belediye Kanunu’yla kurulan sistem, daha başlangıçta yerel yönetimleri güçlü bir idari vesayet altında şekillendirir; belediye başkanlarının seçilmesini merkezî makamların onayına bağlarken, “mansup reisler” düzenlemesiyle bazı yerlerde seçimle oluşan yerel yönetimin bütünüyle askıya alınabilmesine imkân tanır. Bu uygulamanın özellikle Kürt coğrafyasında yoğunlaşması, yerel demokrasi açısından daha Cumhuriyet’in ilk yıllarında coğrafi ve siyasal olarak eşitsiz ve sorunlu bir rejimin ortaya çıktığını gösterir.

Ancak bu tarih, kesintisiz ve değişmeden devam eden tek bir müdahale rejimi olarak okunamaz. Müdahalenin araçları, hedefleri, yoğunluğu ve karşısındaki hukuki-siyasal sınırlar dönemlere göre değişir. Çok partili hayata geçişten sonra erken Cumhuriyet’in Kürt coğrafyasına özgü mansup uygulamasına, siyasal iktidarla muhalefet arasındaki mücadele de eklenir, 1950’lerde belediye başkanlarının görevden uzaklaştırılması, belediye meclislerinin feshedilmesi, başkanlıkların valilere verilmesi ve Kırşehir örneğinde olduğu gibi bir ilin idari statüsünün değiştirilmesine kadar uzanan geniş bir müdahale repertuarı ortaya çıkar. Çalışmada incelenen vakalar, aynı hukuki yetkinin her yerde ve her durumda aynı biçimde kullanılmadığını, siyasal aidiyetin, merkezî iktidarla ilişkilerin ve yerel güç mücadelelerinin uygulamada belirleyici olabildiğini gösterir.

Bu tarih içindeki en önemli kırılmalardan biri 1960’ların başında yaşanır. 27 Mayıs Darbesi bütün seçilmiş belediye başkanlarını topluca görevden alarak yerel temsili bir kez daha askıya alsa da, ardından oluşturulan anayasal ve hukuki düzen belediye başkanlarının doğrudan halk tarafından seçilmesini sağlar ve seçilmiş yerel organların statüsüne ilişkin uyuşmazlıklarda yargısal denetimi güçlendirir. Nitekim 1963–1971 arasında, yürürlükte kalmasına rağmen mansup reislik yetkisinin kullanıldığı bir örneğe yapılan taramalarda rastlanmaz; 1970’lerin ortasında Ankara ve Diyarbakır belediye meclislerine yönelik merkezî müdahale girişimleri Danıştay tarafından sınırlandırılır. Bu dönem, merkezî vesayetin varlığı ile onun kullanımını sınırlayabilecek bağımsız hukuki mekanizmaların aynı anda bulunabileceğini gösterir.

12 Mart sonrasında gözaltı, tutuklama ve ceza soruşturmalarının belediye başkanlarına yönelik yeni müdahale araçları olarak belirginleşmesi, 1978–1980 arasında ise bunlara siyasal şiddet, güvenlik operasyonları ve yeniden yaygınlaşan mansup yönetimlerin eklenmesi, müdahale repertuarının genişlediği ikinci önemli evreyi oluşturur. Batman, Hilvan, Ağrı, Siverek ve Fatsa gibi örneklerde birbirinden farklı süreçler sonunda seçilmiş yönetimlerin yerini atanmış yöneticilerin alması dikkat çekicidir. 12 Eylül Darbesi bu tekil ve bölgesel uygulamaları ülke çapında genelleştirir, bütün seçilmiş belediye yönetimlerini ortadan kaldırır. Aynı zamanda Kürt ve sol siyasal hareketlerle ilişkili bazı belediye başkanlarının görevden alınmanın ötesinde tutuklanması ve uzun yıllar hapishanede tutulması yerel yönetimlere yönelik müdahalenin siyasal cezalandırmayla iç içe geçebildiğini gösterir.

1982 Anayasası ise sonraki dönemin temel hukuki çerçevesini oluşturur. Anayasa’nın 127. maddesi, mahallî idarelerin karar organlarının seçmenler tarafından oluşturulacağını söylerken aynı zamanda merkezî idareye idari vesayet yetkisi tanır ve görevleriyle ilgili suç nedeniyle haklarında soruşturma veya kovuşturma açılan seçilmiş yerel yöneticilerin İçişleri Bakanı tarafından geçici olarak görevden uzaklaştırılmasına imkân verir. Bu düzenleme, 1961 Anayasası sonrasında seçilmiş yerel organların statüsüne ilişkin kararların yargıya bırakılmasıyla sınırlandırılmış olan yürütmenin doğrudan müdahale yetkisinin yeniden tesis edilmesi anlamına gelir. Böylece İçişleri Bakanı, kesinleşmiş bir yargı kararı olmaksızın seçilmiş bir yerel yöneticiyi görevinden uzaklaştırma yetkisini anayasal düzeyde yeniden kazanır. Bu yetki bugün de anayasal düzenin parçasıdır.

1984–1989 arasında görevden uzaklaştırmaların çoğunluğu iktidardaki ANAP’a mensup belediye başkanlarına yönelikken, 1989 yerel seçimlerinde ANAP’ın büyük belediyeleri kaybetmesinden sonra tablo tersine döner. 1989–1991 arasında görevden uzaklaştırılan 24 belediye başkanının biri dışında tamamı muhalefet partilerine mensuptur. Görevden uzaklaştırılan bu başkanların 18’i yargı kararlarıyla görevlerine dönerler. Bu veri o dönemde yargının, yürütmenin bu yetkiyi kullanmasına karşı etkili bir denge ve denetleme mekanizması olarak çalışabildiğine işaret etmektedir.

1990’lardan itibaren ise müdahalelerin ağırlık merkezi giderek Kürt siyasal hareketinin kazandığı belediyelere kayar. HADEP, DTP ve daha sonra BDP dönemlerinde soruşturmalar, gözaltılar ve tutuklamalar yerel yönetimler üzerinde önemli bir baskı aracına dönüşür. Özellikle 2009 sonrasındaki KCK operasyonları çok sayıda seçilmiş belediye başkanını doğrudan etkiler. Bununla birlikte bu dönemin 2016 sonrasından önemli bir farkı vardır: Görevden alınan belediye başkanlarının yerine merkezden bir yönetici atanmamakta, belediye meclisi kendi içinden vekil seçmektedir. Örneğin 2009–2013 arasında 35 belediye başkanı görevden uzaklaştırılmış olmasına rağmen bunların ardından kayyum uygulamasına gidilmez. Dolayısıyla seçilmiş başkana müdahale ile seçmenlerin oluşturduğu belediye yönetiminin tümüyle merkezî yönetime geçirilmesi arasında önemli bir eşik bulunmaktadır.

Bu eşik 2016 yılında aşılır. 15 Temmuz darbe girişimi sonrasında çıkarılan düzenlemelerle, belirli suçlamalar nedeniyle görevden uzaklaştırılan belediye başkanlarının yerine merkezî idare tarafından görevlendirme yapılmasının yolu açılır ve geçmişin “mansup reis” uygulaması farklı bir hukuki biçim altında yeniden yaygınlaşır. Çalışmadaki verilere göre 2014 seçimlerinden sonraki ilk dört yılda görevden alınan 107 belediye başkanının 93’ü HDP veya DBP’ye mensuptur. 2019’a gelindiğinde Kürt siyasal hareketinin kazandığı belediyelerin büyük bölümüne kayyum atanmış durumdadır. Böylece görevden uzaklaştırma, yalnızca seçilmiş kişinin geçici olarak makamından ayrılması olmaktan çıkarak seçmenin belirlediği siyasal çoğunluğun belediye yönetiminden tamamen uzaklaştırılmasına dönüşür.

2024 sonrasında ortaya çıkan tablo ise bu tarihsel repertuarın daha da çeşitlendiğini düşündürmektedir. Önceki iki seçim döneminde müdahalelerin temel hedefini Kürt siyasal hareketinin belediyeleri oluştururken, 2024 sonrasında DEM Partili belediyelere yönelik kayyum uygulamaları sadece ilk dönem devam eder ve Şubat 2025’te başlayan “süreç”le birlikte sonlandırılır. 2024 sonrasında görevden uzaklaştırma ve ceza soruşturmalarının asıl hedefini ise CHP yönetimindeki belediyeler oluşturur. Bu hedef değişiminin yanı sıra bazı belediyelerde kayyum atanmaksızın belediye meclisi aritmetiğinin değiştirilmesi, çok sayıdaki parti transferi ve bazı transferler çevresinde dile getirilen tehdit, şantaj ve yargısal baskı iddiaları yeni bir tablo yaratır. Bu çalışmada kullanılan “hibrit devlet zoru” kavramı, tam olarak bu farklı hukuki, idari ve siyasal mekanizmaların kimi vakalarda yan yana gelmesini ve birbirini tamamlamasını tarif etmektedir. Üsküdar örneğinde görevden uzaklaştırma, başkanvekilliği seçiminin iptali, parti transferleri, meclis üyelerinin gözaltına alınması ve tutuklanması ile baskı iddialarının aynı süreçte birleşmesi, kayyum atanmadan da seçim sonucunda oluşan temsil aritmetiğinin değişebildiği bir vaka ortaya koymaktadır.

2024 sonrası müdahale repertuarının en uç noktası ise müdahalenin belediyelerin ötesine geçerek ana muhalefet partisinin kendisine yönelmesidir. 21 Mayıs 2026’daki “mutlak butlan” kararıyla, son yerel seçimlerde birinci parti olan CHP’nin seçilmiş yönetimi yargı kararıyla görevden uzaklaştırılır ve yerine seçimle belirlenmemiş bir yönetim getirilir. Bu müdahale, 12 Eylül darbe yönetiminin siyasi partilere kayyum atadığı günleri akla getirir.

Bu uzun tarihsel çizginin ortaya koyduğu temel sonuçlardan biri, istisna ile kural arasındaki sınırın sürekli yeniden üretilmesidir. Mansup reislik, görevden uzaklaştırma veya kayyum gibi araçlar hukuken geçici ve belirli koşullara bağlı uygulamalar olarak kurulmuş olsalar da, bazı dönemlerde siyasal yönetim araçlarına dönüşebilmişlerdir. Bugünkü Belediye Kanunu da normal durumda görevden uzaklaştırılan veya tutuklanan başkanın yerine belediye meclisinin kendi üyeleri arasından bir başkanvekili seçmesini öngörmektedir. Merkezden görevlendirme bunun istisnasıdır. Çalışmanın tarihsel malzemesi ise Türkiye’de bu istisnanın farklı dönemlerde genişletilebildiğini ve olağan yerel temsil mekanizmasının önüne geçebildiğini göstermektedir.

Bütün bu tarih aynı zamanda yargının rolünün de sabit olmadığını ortaya koymaktadır. 1950’lerde Malatya’daki atamayı hukuka aykırı bulan Danıştay’dan 1970’lerde Vedat Dalokay’ın göreve dönmesini sağlayan ve Diyarbakır Belediye Meclisinin feshini engelleyen kararlara, 1989 sonrasında görevden uzaklaştırılan çok sayıda başkanın görevine iadesine kadar yargı, çeşitli dönemlerde merkezî müdahalenin sınırlandırılmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Buna karşılık sonraki dönemlerde soruşturma, gözaltı ve tutuklama kararlarının bizzat görevden uzaklaştırmanın ön koşulu veya gerekçesi haline gelmesi, 2026’da ise ana muhalefet partisinin seçilmiş yönetiminin doğrudan bir mahkeme kararıyla değiştirilmesi yargısal sürecin siyasal temsil üzerindeki etkisini farklı bir düzleme taşımıştır. Bu nedenle Türkiye’de yerel demokrasi tarihini yalnızca yürütmenin yetkileri üzerinden değil, bu yetkilere karşı hukuki denetimin ne ölçüde işleyebildiği üzerinden de okumak gerekmektedir.

Sonuçta bu çalışma, Türkiye’de kayyum uygulamasını 2016’da ortaya çıkmış tekil bir yönetim tekniği olarak değil, yerel temsil ile merkezî vesayet arasındaki çok daha eski bir gerilimin güncel biçimi olarak ele almayı önermektedir. “Seçmen iradesinin gaspı” değişmeyen olgu ve sonuç olarak varlığını korurken “mansup reis”ten “kayyum”a, “uhdesine almak”tan “görevden uzaklaştırma”ya, belediye meclisinin feshinden belediye başkanı devşirmeye ve 2024 sonrasının “hibrit devlet zoru” tekniklerine kadar yöntem ve araç repertuarı çeşitlenmiş ve genişlemiştir.

Bu tespit bizi çalışmanın başındaki insan hakları perspektifine geri götürmektedir. Yerel seçimler yalnızca belediye hizmetlerini kimin yürüteceğinin belirlendiği “oy verme” olayları değildir. Bu seçimlerle yurttaşlar seçme, seçilme, siyasal katılım ve temsil haklarını doğrudan kullanırlar ve iradelerini ortaya koyarlar. Bu nedenle sorun yalnızca görevden alınan belediye başkanlarının kişisel hakları değildir. Asıl mesele, onları seçen yurttaşların siyasal iradesinin seçim dönemi boyunca ve seçim sonucunda idari, hukuki ya da siyasal müdahaleler karşısında ne ölçüde korunabildiğidir.

2024 sonrasında seçmen iradesinin gasp edilmesi ve bu gaspın “hibrit devlet zoru” olarak tanımlanan yöntem ve araçlarla gerçekleştirilmesi Türkiye’nin insan hakları tablosunun ne kadar karanlık olduğunun açık ifadesidir.

Kaynak göster