↑↓ seç↵ açCtrlK aç/kapat

Sandıktan Kayyuma

Giriş

2024 yerel seçimlerinde Adalar Belediyesi seçimlerini CHP kazanır. Belediye Meclisi’ne de 10 CHP’li üyeye karşı sadece 2 AKP’li seçilir. CHP, belediyede ezici bir üstünlüğe sahiptir. Ancak belediye başkanı ve yardımcısı 23 Haziran 2026 tarihinde tutuklanır. Ardından gelen tutuklamalar ve parti değişiklikleriyle meclisteki dengeler değişir. 23 Eylül’deki başkanvekili seçiminde AKP adayı, rakibini destekleyen 4 üyenin salonu terk ettiği turda 5 oyla başkanvekili seçilir (BirGün, 2026). Benzer bir el değiştirme iki hafta önce, 8 Eylül tarihinde, yine gözaltı, tutuklama ve parti yetkilileri tarafından kameralar önünde dile getirilen şantaj, tehdit, rüşvet iddialarıyla Üsküdar’da gerçekleşir (Gazete Oksijen, 2026). Her iki ilçede de sandığa yansıyan seçmen iradesi 2 yıl içinde yok sayılır, gasp edilir.

Üsküdar ve Adalar’da rengini açıkça gösteren müdahaleleri daha doğru değerlendirebilmek için CHP’ye atanan kayyum ile birlikte düşünmek gerekir. 2024 sonrasında müdahaleler yerel yönetimlerle de sınırlı kalmaz. 21 Mayıs 2026’da bir istinaf kararıyla ana muhalefet partisi CHP’nin genel başkanı ve yönetim organları tedbiren görevden uzaklaştırılır, yerlerine 2023 kurultayında seçimi kaybeden eski genel başkan ve dönemin parti organları getirilir. 12 Eylül sonrasında siyasi partilere atanan kayyumları hatırlatan bu kararın ardından görevden uzaklaştırılan genel başkan ve 90 milletvekili CHP’den ayrılarak Yeni Parti’yi kurarlar.

Bu çalışma, Üsküdar ve Adalar’da olanın bir istisna olmadığı düşüncesinden yola çıkmaktadır. Türkiye’de seçilmiş yerel yönetimlere merkezî müdahale, 1930’dan bugüne farklı yoğunluk ve biçimlerde yeniden üretilen tarihsel bir çizgi oluşturmaktadır. Bu çizgiyi oluşturan müdahaleler silsilesinin araçları, yöntemleri, yoğunluğu, hedefleri ve karşılaştığı hukuki sınırlar dönemlere göre farklılık gösterebilmektedir. Erken Cumhuriyet döneminde Ankara ve İstanbul gibi büyük kentlerde başkanlık doğrudan merkezî atama veya vali-belediye başkanlığı yoluyla belirlenirken, özellikle Kürt coğrafyasındaki birçok il ve ilçede mansup reislik uygulamasına başvurulur. Darbe dönemlerinde seçilmiş belediye yönetimleri topluca görevden alınır. 1990’lar ve 2000’lerde seçilmiş başkanlar tutuklama ve görevden uzaklaştırma yoluyla işlevsiz bırakılır. 2016’dan sonra olağanüstü hal kararnamesiyle kurumsallaşan kayyum atamaları, bu çizginin en görünür biçimi olur. 2024 seçimlerinden sonra, özellikle 2025’ten itibaren yeni bir örüntü belirginleşir. Seçilmiş başkanın tutuklanmasının ardından belediye, kayyum atanmadan, meclis seçimleri ya da başkanvekilinin parti değiştirmesi yoluyla el değiştirmektedir. Bunların yetersiz kaldığı görüldüğünde ise sadece belediyelere değil, yargı eliyle muhalefet partilerine de müdahale edilebilmekte, kayyum atanabilmektedir.

Çalışmada, özellikle 2025 sonrası sürecin müdahalelerine ilişkin dile getirilen rüşvet, şantaj, mahrem görüntülerin kullanılması, yargının araçsallaştırılması benzeri uygulamalardan yola çıkılarak “hibrit devlet zoru” kavramına da işaret edilmektedir.

Kavram üzerine

Bu çalışmada “kayyum”, yalnızca hukuki bir terim olarak değil, analitik bir şemsiye kavram olarak da kullanılmaktadır. Kavram, seçmen iradesinin yerel yönetimin oluşumuna ya da işleyişine yansımasının idari, yargısal, siyasal veya fiilî müdahalelerle engellenmesini, değiştirilmesini ya da etkisizleştirilmesini kapsar. Atama, görevden uzaklaştırma, meclisin feshi, meclisin başkan seçmesinin engellenmesi, zorla istifa, idari statünün değiştirilmesi ve seçimle oluşmuş meclis aritmetiğinin müdahaleler sonucunda değiştirilmesi bu çerçevede ele alınmaktadır.

Vakalar anlatılırken ise mümkün olduğunca her dönemin ve müdahale biçiminin kendi hukuki ve tarihsel terimleri kullanılmaktadır: 1930’larda “mansup reis”, 2016 sonrasında merkezî idare tarafından yapılan görevlendirmelerde “kayyum”, belediye meclisince yapılan seçimlerde ise “başkanvekili”.

“Kayyum” kavramının bu kapsayıcı kullanımındaki amaç, farklı müdahale biçimleri arasındaki hukuki ve siyasal farkları silmek değil; seçmen iradesinin yerel yönetime yansımasının tarih boyunca hangi araçlarla engellendiğini, değiştirildiğini veya etkisizleştirildiğini görünür kılmaktır.

İnsan hakları çerçevesi

Türkiye’de kayyum pratiği, yalnızca idari bir tedbir olarak sunulsa da, özünde seçme ve seçilme hakkına, yerel katılım ve temsil ilkelerine yönelik ağır bir müdahaledir. Yerel yönetimler, demokratik meşruiyetin en doğrudan tezahürlerinden biridir. Yurttaş, vergisiyle finanse edilen hizmetlere ilişkin karar vericiyi doğrudan seçer ve bu ilişki, hem hesap verebilirlik hem de katılım mekanizmalarıyla denetlenir. Kayyum uygulaması bu bağın koparılması, yani sandığın ürettiği siyasal temsilin merkezi idarenin tasarrufuyla hükümsüzleştirilmesidir.

İnsan hakları açısından mesele, üç boyutta görünür:

  1. Siyasal katılım hakları (seçme-seçilme ve siyasi faaliyette bulunma özgürlükleri) fiilen sınırlandırılır veya etkisizleştirilir.
  2. İfade ve örgütlenme özgürlükleri üzerinde caydırıcı etki oluşur.
  3. Eşitlik ve ayrımcılık yasağı bağlamında, belirli siyasal aidiyetlere sahip seçmenlerin iradesi sistematik biçimde hedef alınır.

Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı ve benzeri uluslararası belgeler, yerel özerklik ve demokratik temsilin korunmasını bir standart olarak tarif ederken, Türkiye’de kayyum pratiği, olağanüstü istisnayı olağan yönetime dönüştürmüştür.

Kapsam ve yöntem

Çalışma 1930 Belediye Kanunu’ndan 2026’ya uzanmakta ve dönem dönem ilerlemektedir. Her dönem için müdahalelerin hukuki dayanağı, vakaları ve o dönemin yerel seçim sonuçları birlikte sunulmaktadır.

Çalışmada, gerek dönemlere gerekse de yöntemlere ve araçlara bağlı olarak müdahalelerin farklılığı da kaynaklar el verdiği ölçüde görünür kılınmaya çalışılmaktadır. Bu nedenle şu soruların cevapları her müdahalede verilmeye çalışılmaktadır: Müdahale bağımsız bir yargı kararına mı dayanıyor, yoksa idari bir tasarrufa mı? Seçilmiş yönetimin yerini yine seçimle belirlenmiş biri mi alıyor, yoksa merkezin atadığı biri mi? Müdahale geçici mi, yoksa seçmen iradesini fiilen bir sonraki seçime kadar askıya mı alıyor?

Resmi Gazete ve İller ve Belediyeler Dergisi gibi resmî yayınlar, Yüksek Seçim Kurulu ve belediyelerin kendi internet siteleri, gazete arşivleri ile siyasi partilerin açıklama ve raporları çalışmada birincil kaynak olarak kullanılmaktadır. Resmi Gazete kaydı bulunan konularda bu kayıt esas alınmakta, bulunmayan konularda gazete haberleri birbiriyle karşılaştırılmaktadır. Siyasi partilerin açıklamaları ve tarafların dile getirdiği iddialar, kaynağı belirtilerek aktarılmaktadır. Birincil kaynaklarda yeterli veriye ulaşılamadığında ikincil kaynaklara başvurulmakta ve bu durum ilgili tablo ya da dipnotta ayrıca belirtilmektedir. Kaynaklar çeliştiğinde çelişki gizlenmemekte, dipnotta gösterilmektedir. Hiçbir kaynakta kesin olarak saptanamayan bilgiler ise “Eksik bilgi” başlıklı kutularda işaretlenmektedir.

Yaşayan bir yayın

Bu çalışma tamamlanmış bir tarih anlatısı değildir. Yeni belgeler, yeni bulgular ve ne yazık ki yeni görevden almalarla güncellenen yaşayan bir yayındır. Sonradan yanlış ya da eksik olduğu anlaşılan bilgiler sessizce değiştirilmemekte, düzeltmeler tarihiyle birlikte görünür kalmaktadır. Okurların ve araştırmacıların katkısı, özellikle “Eksik bilgi” olarak işaretlenen konularda, çalışmanın bir parçasıdır.

Kaynak göster